kalender

 

Jacques Beaudry

Biografie

Jacques Beaudry (Québec, °1955) is filosoof, literatuurwetenschapper en essayist, verbonden aan de universiteit van Sherbrooke in Québec. Zijn grote belangstelling voor de cultuur van de Lage Landen leidde in 2002 tot de publicatie van L'Oeil dans l'eau, een eigenzinnige essaybundel met beschouwingen over 12 Nederlandse schrijvers uit de twintigste eeuw (o.a. Hermans, Reve, Nooteboom, Mulisch...) In 2008 verscheen La Fatigue d'être, een boek over de grote Franstalige Canadese romanschrijver Hubert Aquin, die in 1977 een einde maakte aan zijn leven. Centraal in dit project staat een schrijver die geobsedeerd is door het fenomeen "schaduw": in het leven, in de letteren en in de beeldende kunst. In de jaren zestig maakte Aquin een reis langs de grote musea van Vlaanderen en Nederland. Hij raakte er in ban van het spel van licht en schaduw in het werk van oude Vlaamse meesters en in de Nederlandse schilderkunst van de Gouden Eeuw. Aquin had ook duidelijk iets met personages van Vlaamse origine. Beaudry maakte van zijn schrijversresidentie gebruik om in de sporen van Aquin te achterhalen waarom juist de schaduwen en mensen van de Lage Landen hem zo fascineerden.

Korte bibliografie
La Fatigue d'être: Saint-Denys Garneau, Claude Gauvreau, Hubert Aquin, Montréal, Les Éditions Hurtubise, 2008.
L'Oeil dans l'eau: notes sur douze écrivains des Pays-Bas, Québec, Liber, 2002.
Cesare Pavese: l'homme fatal, Montréal, Nota bene, 2002.
La philosophie et le Québec: des noms et des notes, Sherbrooke, Ex libris, 1989.

Top

Auteurstekst

La beauté crépusculaire

Toch, niettegenstaande, desalniettemin
de bloei vereren
van de schaduwen die ons bevolken,
de schaduwen die bedelen om troost.


Hugo Claus,
Wreed geluk.


Un poème de Leonard Nolens où Tsvétaïeva apparaît comme un fantôme, la pratique de Trakl par Stefan Hertmans ou encore l'esthétique du suicide chez Patricia De Martelaere, voilà des choses qui m'interpellent. Il faut savoir qu'une génération d'écrivains québécois fut précédée par une génération de suicidés : le poète Saint-Denys Garneau (1912-1943), le sculpteur-poète André Pouliot (1921-1953), le poète-dramaturge Claude Gauvreau (1925-1971), le romancier Hubert Aquin (1929-1977) et le poète Sylvain Garneau (1930-1953). Les ombres qui hantent une littérature, son expression ou son histoire, détiennent quelque chose de précieux : elles savent - elles savent ce qu'est la vie et ce qu'est la non-vie. Voilà avant tout ce qu'elles ont à nous dire et tentent de nous transmettre par l'intermédiaire d'autres esprits qui ont ici, en Flandre, des allures nolensiennes, hertmansiennes, martelaeriennes...

Les Flamands côtoyaient déjà les ombres des suicidés dans le septième cercle de l'Enfer de Dante : Quali Fiamminghi tra Guizzante e Bruggia... et c'est sur le rivage d'Ostende, sous un ciel qui « versait un froid noir », que Balzac a fait errer un de ses personnages fatigué de vivre : « Mourir aujourd'hui, mourir demain, ne faudra-t-il pas toujours mourir ? » Dans l'oeuvre du romancier québécois Hubert Aquin - qui s'est enlevé la vie en 1977 - la présence de l'ombre n'est pas, une fois encore, étrangère à celle, discrète mais signifiante, de la Flandre : dans son roman L'Antiphonaire, le personnage principal qui n'a que quelques heures à vivre, est originaire de Gand, tout son passé est flamand ; dans la nouvelle du même Aquin, intitulée « De retour le 11 avril », le narrateur, qui se tuera sous peu, est resté attaché à Bruges ; enfin, dans son dernier projet de roman qu'il intitule Obombre, l'écrivain québécois associe la beauté crépusculaire à la ville d'Anvers, partout marquée, comme on le sait, de l'empreinte de Rubens dont Aquin se sert comme modèle pour décrire un autre de ses romans, Trou de mémoire : roman fastueux qui évoque, dit-il, les drapés mortuaires que Rubens peignait avec passion.

Pendant qu'une exposition à Québec montre l'influence de Rubens sur l'art québécois, dont témoigne notamment une floraison d'oeuvres inspirées de La Descente de Croix, c'est un autre triptyque, qu'on trouve également dans la cathédrale d'Anvers, qui retient mon attention, son panneau central, plus précisément, et non pas l'original, mais la version obscure qu'en ont donné deux anamorphoses cylindriques, des compositions flamandes de la seconde moitié du dix-septième siècle, où les images et les formes de L'Erection de la croix sont, par procédé optique, englouties dans une explosion de couleurs, d'étirements et de taches qu'une surface convexe recompose comme par magie. Un phénomène analogue se produit avec une oeuvre qu'on peut voir au Koninklijk Museum voor Schone Kunsten d'Anvers : dans le jaune allongé du tableau en question, on a l'impression de voir fulminer la lumière et cet éclat produit un effet tel sur le spectateur qu'il en reste aveuglé jusqu'au moment où, impatient d'en savoir plus sur ce mystère, il s'approche du petit carton près du tableau et lit, sous le nom de James Ensor (Ostende 1860-Oostende 1949) : « Adam en Eva uit het paradijs verjaagd ». Et voilà que dans le même tableau, le lecteur qui a repris sa place de spectateur, voit soudain apparaître, étonné qu'ils aient pu lui échapper, tous les personnages de cette histoire. Les mots, comme une surface convexe le fait avec l'anamorphose, ont recomposé pour lui la scène où un paysage physique se métamorphose en paysage moral. Qui sait si le baroque et le grotesque dans la littérature en Flandre ne participent pas eux aussi d'une même esthétique de l'« obscuration » et de la « révélation » dont une analyse, poussée à bout, nous conduirait peut-être à une religiosité de l'obscurité (non sans rapport avec une métaphysique de l'intériorité) ?

Dans une correspondance qu'il a intitulée Lettres à un fantôme, l'écrivain québécois Claude Gauvreau - qui s'est donné la mort en 1971 - dit de Van Eyck qu'il arrive à mouler réalistement les objets de ses tableaux qu'il peint pourtant d'après la forme de ses désirs ; sur Rubens, il écrit qu'il forme les objets peints en mettant l'accent sur la richesse de la matière qu'il applique sur la toile. En appuyant sur ces caractéristiques, Gauvreau nous fait sentir le caractère prophétique de l'oeuvre des peintres flamands qui lui servent en même temps de miroir, car lui aussi peint, ses couleurs sont sonores, il est un plasticien du verbe qui moule sa poésie d'après la forme de ses désirs en mettant l'accent sur la richesse du langage. La plume de Gauvreau invente un déploiement d'arabesques langagières qui composent son autoportrait psychique comme les mouvements ascensionnels et tourbillonnants des coups de pinceau de Rubens nous mettent en présence du portrait en nus de son intériorité.

Parce que la poésie et le théâtre de Gauvreau atteignent une ampleur quasi monstrueuse accordée principalement avec un sauvage besoin d'être qui sans cesse l'a porté au-delà des convenances, son oeuvre s'apparente aussi à celle d'un autre Flamand, un contemporain cette fois : l'homme de théâtre, plasticien et écrivain Jan Fabre. A l'oeuvre de celui-ci s'applique la parole de celui-là : « les exigences sont telles qu'aucune arme expressive ne peut être négligée ! » Et j'en arrive enfin à me demander s'il ne faut pas voir dans la folie d'un écrivain du Québec et dans les extravagances d'un artiste de Flandre un sursaut d'énergie indispensable là comme ici.

Le passé illustre de la Flandre conservé dans ses musées et dans les livres d'histoire agit sur elle comme sur le Québec son avenir obscur ; celui-là et celui-ci placent respectivement l'une et l'autre, quant au présent, dans une situation de déficit ontologique que traduit une difficulté d'être dont les manifestations subtiles ont une profondeur que leurs contraires n'ont pas.


Jacques BEAUDRY
Villa Hellebosch (Vollezele)
8-11 nov. et 6 déc. 2004

Top

Vertaling

De schoonheid van schaduw

Toch, niettegenstaande, desalniettemin
de bloei vereren
van de schaduwen die ons bevolken,
de schaduwen die bedelen om troost.


Hugo Claus,
Wreed geluk.


Leonard Nolens schreef ooit een gedicht waarin Tsvetajeva verschijnt als een schim, Stefan Hertmans hield zich een tijdlang bezig met Trakl en Patricia De Martelaere schreef over de esthetiek van de zelfdoding. Elk op hun beurt hebben deze auteurs zo mijn aandacht getrokken. Want een hele schrijversgeneratie uit Québec werd voorafgegaan door een generatie zelfmoordenaars: de dichter Saint-Denys Garneau (1912-1943), de beeldhouwer/dichter André Pouliot (1921-1953), de dichter/toneelschrijver Claude Gauvreau (1925-1971), de romanschrijver Hubert Aquin (1929-1977) en de dichter Sylvain Garneau (1930-1953).
De schaduwen die in de geschiedenis of de uitingen van een literatuur rondwaren, bezitten steeds iets kostbaars: zij wéten - ze weten weet wat het verschil is tussen leven en niet leven. Dat is in de allereerste plaats wat die schaduwen ons te zeggen hebben en trachten over te brengen via andere geesten, hier in Vlaanderen bijvoorbeeld in de gedaante van schrijvers als Nolens, Hertmans en De Martelaere.

De Vlamingen kwamen al in de zevende kring van Dante's Hel in aanraking met de schaduwen van zelfmoordenaars: Quali Fiamminghi tra Guizzante e Bruggia... Er is een personage van Balzac dat "onder een duistere, koude hemel" ronddoolt op het strand van Oostende, terwijl hij zich in een vlaag van levensmoeheid afvraagt: "Vandaag sterven, morgen sterven, moeten we niet elke dag sterven?" Ook in het werk van de Québecse romanschrijver Hubert Aquin (die zich in 1977 van het leven beroofde) staat de aanwezigheid van schaduw in verband met de discrete maar betekenisvolle aanwezigheid van Vlaanderen. In zijn roman L'Antiphonaire heeft het hoofdpersonage - dat maar enkele uren meer te leven heeft - Vlaamse roots; hij is afkomstig uit Gent. De verteller in Aquins novelle De retour le 11 avril, die ook al vlug zelfmoord pleegt, is steeds erg gehecht gebleven aan Brugge. En in Obombre, zijn laatste romanproject, bracht Aquin de schoonheid van de schaduw in verband met de stad Antwerpen. Een stad die zoals bekend overal de sporen van Rubens draagt. Aquin verwijst naar Rubens in de beschrijving van een van zijn andere romans, Trou de mémoire: een weelderige roman die herinnert aan de hartstocht waarmee Rubens zijn gedrapeerde lijkwades heeft geschilderd, aldus Aquin.

Een tentoonstelling in Québec heeft ooit de invloed van Rubens op de plaatselijke kunst aangetoond, met als duidelijkste bewijs de talloze werken die teruggaan op De Kruisafneming. Mijn aandacht gaat echter uit naar een andere triptiek in de kathedraal van Antwerpen, De Kruisoprichting, en dan met name het middenpaneel. Het is niet de originele maar wel de donkere versie van die scène, gecreëerd door twee cilindervormige anamorfosen, die mij interesseert. Het zijn Vlaamse composities uit de tweede helft van de zeventiende eeuw waarin de beelden en vormen van De Kruisoprichting in een optisch spel worden betrokken. Ze worden uitgerokken en opgeslokt in een explosie van kleuren en vlekken die op bijna magische wijze wordt hersteld in een bol oppervlak. Een vergelijkbaaar fenomeen doet zich voor in een werk dat te zien is in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen. In het langgerekte gele vlak van het schilderij denk je oogverblindende lichtflitsen waar te nemen, tot je ongeduldig dichterbij komt om het mysterie te ontdekken en onder de naam van James Ensor (Oostende 1860-1949) deze woorden leest: "Adam en Eva uit het paradijs verjaagd". De lezer wordt weer kijker en ziet in hetzelfde schilderij plots alle personages van het verhaal opdoemen. Hij is verbaasd dat ze aan zijn blik waren ontsnapt. Net zoals een bolle spiegel een anamorfose zichtbaar maakt, hebben de woorden de scène voor hem tot leven gebracht, een scène waarin een fysiek landschap plaatsmaakt voor een moreel landschap. Misschien behoren de barok en het groteske in de Vlaamse literatuur wel tot een soortgelijke esthetiek van "verduistering" en "openbaring"? En zou een diepgaande analyse hiervan ons niet op het spoort kunnen brengen van een religiositeit van de duisternis (die altijd verband houdt met een metafysica van de innerlijkheid)?

De uit Québec afkomstige schrijver Claude Gauvreau (uit het leven gestapt in 1971) stelt in zijn briefwisseling Lettres à un fantôme dat Van Eyck schilderde in de vorm van zijn verlangens, maar dat hij er toch in geslaagd is de onderwerpen van zijn werk een realistische vorm te laten aannemen. Over Rubens zegt Gauvreau dat hij de geschilderde onderwerpen heeft vormgegeven door de rijkdom van de op het doek aangebrachte materie in de verf te zetten. Gauvreau beklemtoont deze eigenschappen om het profetische karakter van de Vlaamse schilders aan te tonen. Eigenschappen die hem tegelijk een spiegel voorhouden, want zelf is hij ook schilder, en zijn kleuren klinken helder. Hij is een woordkunstenaar die zijn poëzie in de vorm giet van zijn verlangens en tegelijk de rijkdom van de taal vooropstelt. Gauvreau's pen maakt met talige arabesken een psychisch zelfportret, net zoals de opwaartse en wervelende penseelvoering van Rubens ons oog in oog brengt met het naaktportret van zijn innerlijkheid.

Aangezien de poëzie en het theater van Gauvreau een bijna monsterlijke omvang aannemen, die hoofdzakelijk is gekoppeld aan een woeste ontologische behoefte en hem onophoudelijk de grenzen van de betamelijkheid deed overschrijden, is zijn oeuvre ook verwant met dat van een andere, dit keer hedendaagse, Vlaming: de dramaturg, beeldend kunstenaar en schrijver Jan Fabre. Op het werk van Fabre zijn de woorden van Gauvreau van toepassing: "er is zoveel vereist dat je geen enkel expressief wapen mag laten liggen!" En zo vraag ik me uiteindelijk af of we de waanzin van een schrijver uit Québec en de extravagantie van een Vlaamse kunstenaar niet moeten zien als opwellingen van een energie die onmisbaar is, zowel hier als daar.

Het illustere verleden van Vlaanderen, bewaard in musea en geschiedenisboeken, werkt in op Vlaanderen zoals Québec onder de invloed staat van zijn duistere toekomst. Dat verleden en die toekomst plaatsen Vlaanderen en Québec ten opzichte van het heden in een ontologisch gebrek, dat zich vertaalt in een bestaansmoeilijkheid waarvan de subtiele uitingen een diepgang hebben die bij hun tegenhangers onbekend is.

Jacques BEAUDRY
Villa Hellebosch (Vollezele)
8-11 november en 6 december 2004


Vertaling: Charlotte Lannoy en Bea Persoons

Top
Villa Hellebosch
18.10.04 > 13.12.04

Bookmark and Share Terug