Annie Proulx


Annie Proulx (VS, 1935) won de Pulitzer Prize, de National Book Award en de PEN/Faulkner Award. Ze brak in Nederland en België door met de roman Scheepsberichten. Bij De Geus verschenen onder meer de verhalenbundels De Gouverneurs van Wyoming, Hels stof en Goed zoals het is. Proulx’ verhaal Twee cowboys werd verfilmd onder de titel Brokeback Mountain. Mijn leven op Bird Cloud Ranch is haar eerste boek dat autobiografisch geïnspireerd is.




Street action

I have almost always lived in rural places and so I am familiar with diverse roads from rough tracks to the empty highways of the high country. In Brussels I became acquainted with cobblestone streets, chapeau to the Romans. I stayed at the Passa Porta apartment from late November 2012 to early January, a time when workers were replacing cobblestones in the street across the way. The apartment's study had a grand view of the construction. In previous weeks they had ripped up the old street, done the surveying, put in new sewer pipes to serve the smart new building on the corner, and were now doing the earthwork, spreading sandy fill. One morning in early darkness and light rain, two men, one youngish, one older with a receding hairline, began to set the cobblestones, square cubes of granite of a 19th century size and spacing suited to horse hooves. As the day lightened the clink of their stone hammers, pitched a tone apart, made a curious music not unlike the clacking of bamboo sticks in a Noh drama. The work went quickly. In an hour one man completed a three-metre section of the new walkway.

A dump truck filled with more cobblestones dumped its load in front of the glass doors of the smart new building and the tenk-tenk-tenk-tenk began again. Each stone got 5 to 9 raps with the hammer. After setting a section of stones, one of the men threw shovelfuls of wet sand onto the new cobbled surface, worked it in with a stiff push broom. The other man filled a wheelbarrow with setts, pushed it to his work area and flung out the stones. Another barrow load, another, all hard physical labor, with much crouching, bending, lifting, heaving. The two hammers spoke contrapuntally. A woman walking a dog passed by the work site. The dog looked at the new-laid cobbles in a calculating way and the owner recognized his look, tugged the leash and they moved on.

There were no bosses or foremen standing around, only the two men. They knew how to do the work and they did it. Another break, very short this time, with a small table and a tray with two glasses brought out by the proprietor of the Greek restaurant on the corner, a place suffering considerable disruption in its customer flow. The proprietor wanted all this to end. He hoped, perhaps, a little drink would speed the work.

Another day the sky was rumpled with clouds the color of the cobblestones. Behind the clouds blue sky ponds appeared and disappeared. A gull reflected sunlight, cut a pretty figure and dropped away. A truck arrived with a yellow bobcat. The older worker with the receding hairline started it up. No more wheelbarrow haulage-the bobcat scooped up four barrow loads of cobbles at a time. Everything went quickly. The men did not hurry; each stone got the correct number of blows to seat it properly. Yet they were hurrying, no wasted motions, no stretching, no talking, only the repetitive grab at a stone, a shove to butt it against its fellows, the raps of the hammer, the grab at the next stone, again and again. At noon they disappeared as if snatched up by a sky-hook.

One day there was an altercation. I went out to buy a paper, wandered around a bit. Back at the apartment I saw the cobblestone workers hard at it. A young woman with a film crew was standing at the head of the muddy work site. The bobcat zoomed around her with an annoyed air. And the proprietor of the restaurant was furious. He charged out, shouting and screaming at the woman, grasped the neck of her light-stand and shook it as if to throttle it. She spoke to him; he shouted at her. Another young woman came up. He shouted at her. He gestured. Both women stepped back. Greek men know how to shout. He pointed meaningfully at his watch. A deadline had been set. As the proprietor went back into his restaurant shaking his head and shrugging his shoulders to the point of possible dislocation, a young man with a microphone joined the agitated women. And then suddenly they too were gone. The sky-hook had them. The restaurant proprietor celebrated his victory by opening his upstairs windows and, with the help of his consort, draping the front of the restaurant with sparkling lights.

Late one afternoon, the light dimming, roofs shining with rain, the worker with the receding hairline operated a yellow machine resembling a floor sander, but instead of a belt it had a flat plate at the bottom. He ran it up and down the new-laid cobblestones. It made a loud noise, but its function was not clear. No matter. He finished, took up a hose and washed down his work. The rain was not wet enough. The other worker used the machine on his section of work. It looked rather difficult to steer and jerked him around. Then the water hose. And there we had it, two strips of new cobblestone sidewalk. There was still the main street to do, a waste of sandy mud.

I was too ill for several days to watch the work, but when I returned to the window I saw twice as much area under new stones, all the work blocked off with barricades forcing pedestrians to walk through slop in the street center. It was a grey day but not raining, probably as close to sunshine as it could get. Late in the morning two bosses showed up; they waved their hands and talked at the worker with the receding hairline. Attention seemed to focus on the muddy corner and that is where the block-setters spent the rest of the day. Once the corners were done only the mid-section would remain. Or so it seemed.

There were no more pleasant little trays with drinks from the Greek restaurant. No customers entered this establishment all week long despite the brave Christmas decorations and the warm glow from inside. Days went by. The work stopped. No one showed up to set blocks. It was the weekend and the Christmas Market was everywhere with street food, hot wine, the beautiful carousel, blinking lights, crowds, a mustard-colored Churro truck, tiny colored spots crawling over people and sidewalks. On Saturday night the Greek restaurant came alive. Cars crowded into the street and dressed-up couples, laughing and throwing their heads back, advanced on it. The proprietor came out and directed the parking. He took ladies' elbows, ushered them in and the restaurant was packed, full of gaiety and flashing bottles. It was very late before the last car pulled away.

Five days later someone realized that a mistake had been made. The Dekempeneer bosses, with a measuring tape and five or six workers, arrived in early morning and stared glumly at the new-set corner. (Dekempeneer is a Belgian road works specialist often involved in city street projects.) After a few minutes of sharp gestures and not much talk the men began tearing up the work. Up with the blocks! Out with the blocks! The man with the receding hairline held his face blank. Then another section of cobblestones was torn out. Must it all go? Hours and days of hard work in the rain were pulled apart in a single morning. A semi-remembered line from a loser rodeo-rider's poem came to me-"all that way for this short ride." The backhoe removed soil down to underground sewage pipes, then re-covered them while I was away at the used book shop.

All day they worked at tearing out the stones set in place only last week. The man with the receding hairline appeared in the morning although there was no sign of the young stone worker of last week. I wondered, would he return and start filling in the spaces with cobblestones tomorrow? Or would we never see him again? Or had he been sent away to the quarry to earn a miserable wage as a chiseller of cobblestones?

The next dim morning the large crew returned and began sorting out hefty stone blocks that redefined the contours of the street junction with graceful curves. Red bricks made an appearance, outlining and separating two new structures from the greater design; whether the structures were drains or allowed underground access was not clear. Still, this was more than filling up a muddy space with paving blocks; it was a work of functional art in character with the mixed architecture of the street, both traditional and modern. The cobbles were traditional, the structural additions were modern.

Rain all morning on the three men setting cobblestones, tenk-tenk-tink-tonk. The older man with the receding hairline was on site, but not his earlier helper. Perhaps that one had been fired or, like the bus driver in Albuquerque, New Mexico who, after running his bus over two homeless veterans, was promoted to a desk job. The block setters squatted, feet splayed out, pants stretched low exposing pale buttocks in the classic "plumber's butt" position. In the afternoon the rain stopped and a slab of cloud-filtered sunlight touched up the scene.

At last the mud outside the Greek restaurant was to receive cobblestones. At 7:30 it was still dark but the workmen had taken away the foot traffic barriers and were smoothing out the soil. Already I heard the clink of hammers. Upstairs in the sleek new building on the corner a man dressed in white examined the plaster walls as he talked on his cell phone. Attracted by the sound of hammers on stone he went to the window and looked down on the street work, smiled. He walked around the empty white room talking, talking. Now and then he looked down at the cobblestone workers. On the back of his white shirt, between his shoulder blades, there was a dark spot. Had someone thrown a clod of mud? Or a dart? Suddenly he disappeared into the back of the apartment. It was a stylish apartment suitable for a smart young couple with good jobs. Someone remarked to me that these apartments would likely be let to well-off French moving in from Paris to dodge high taxes and enjoy a comfortable train commute between Brussels and the French capital. Is this the Depardieu effect?

Somewhere in Brussels there was a Great Cobblestone Depot. A large truck arrived from there with a load of stones that slid out with the roar of an avalanche, stones for the restaurant area. Just before noon a bright green and yellow InterBeton Heidelberg Cement Group truck came and squirted thin, liquid cement over the new stonework. The men used heavy push squeegees to work it into the interstices. Inside the Greek restaurant the proprietors' teenage son stood with his face pressed to the glass door, watching the squeegee advance and retreat. Everyone went to lunch except the InterBeton driver who cleaned his truck's spout with a water hose.

In the afternoon InterBeton belched more watery cement on the new stonework. The Greek restaurant owners came out and leaned on the barricade, smoking, smiling. The bobcat operator scraped up excess cement from the old stonework with a sound like giant fingernails on a blackboard. The cement truck packed up and left. A crowd gathered in front of the Greek restaurant to watch the clean-up operation. As everyone went inside the restaurant a man with oddly bleached jeans glanced through the door, his jeans covered with pale oval lozenges the size and shape of misshapen pancakes. Was this a fashion statement or a terrible mistake with the bleach bottle?

So strange. A day without rain. Nothing happened with the cleanup. Piles of cobblestones lay in heaps, walkers continued to be annoyed by the blue and yellow barricades-indeed, the whole city seemed choked with these fences. But the next day, in mid-morning, workmen arrived and took down the barricades. The man with the receding hairline directed the cleanup. Could this really be the end? Yes, yes! The barricades were going. The bulldozer operator loaded leftover cobblestones into a truck.

Once again traffic crept through the street in front of Number 28 and the Atlas Hotel over the traditional strong cobblestones, long-lasting, low maintenance, permeable, traffic-slowing, ankle-strengthening, dust-controlling beautiful new cobblestones.




Ik heb bijna altijd landelijk gewoond en ben dus vertrouwd met verschillende wegen, van ruige paden tot de verlaten snelwegen van het hoogland. In Brussel maakte ik kennis met kasseistraten; chapeau voor de Romeinen. Ik logeerde in het Passa Porta-appartement van eind november 2012 tot begin januari, een periode waarin werklieden de kasseien aan de overkant van de straat aan het vervangen waren. De studeerkamer van het appartement bood een schitterend uitzicht op de aanleg. In voorgaande weken hadden ze de oude straat opgebroken, metingen verricht, nieuwe rioolbuizen gelegd naar het chique nieuwe gebouw op de hoek en nu waren ze met het grondwerk bezig, zand aan het storten. Op een ochtend - het was nog donker en het regende zachtjes - begonnen twee mannen, een wat jongere en een al wat kalende oudere, de kasseien te leggen, vierkante blokken graniet van een negentiende-eeuwse omvang, dicht op elkaar zodat ze geschikt waren voor paardenhoeven. Naarmate het lichter werd, steeg uit het gerinkel van hun steenhamers, de een een toon hoger dan de andere, een wonderlijke muziek op, die niet veel verschilde van het tikken van bamboestokken in een Noh-theaterstuk. Het werk vorderde snel. In een uur legde een man in zijn eentje drie meter nieuw trottoir.

Een kiepwagen met nog meer kasseien loste zijn lading voor de glazen deuren van het chique nieuwe gebouw en het tenk-tenk-tenk-tenk begon opnieuw. Iedere steen kreeg vijf tot negen tikken met de hamer. Steeds nadat er een deel was gelegd, schepte een van de mannen nat zand over het nieuw bestrate wegdek en veegde het met een stijve bezem in. De andere man vulde een kruiwagen met kinderkopjes en reed die naar zijn werkplek, waar hij de stenen eruit kiepte. En nog een kruiwagen vol, en nog een, allemaal zware lichamelijke arbeid, waarbij veel gekropen, gebukt, getild en gesjord werd. De twee hamers voerden een contrapuntisch gesprek. Een vrouw die haar hond uitliet, liep langs de plek. De hond keek met een berekenende blik naar de zojuist gelegde kasseien, waarna de eigenaresse, die de blik herkende, een rukje aan de lijn gaf en ze verder liepen.

Er waren geen toekijkende bazen of voormannen bij, alleen de twee mannen. Ze wisten hoe het moest en ze deden het. Weer een pauze, een heel korte ditmaal, waarin een tafeltje en een dienblad met twee glazen erop naar buiten werd gebracht door de eigenaar van het Griekse restaurant op de hoek, dat last had van een aanzienlijke verstoring in de toeloop van klanten. De eigenaar wilde dat dit alles achter de rug was. Hij hoopte misschien dat het werk met een drankje erbij wat meer zou opschieten.

Een andere dag was de lucht een kreukelig wolkendek in de kleur van de kasseien. Achter de wolken verschenen en verdwenen blauwe hemelplassen. Een meeuw ving het zonlicht, voerde een mooie figuur uit en vloog weg. Er arriveerde een vrachtwagen met een gele bobcat. De oudere arbeider met het kalende hoofd startte hem. Geen gesjouw meer met kruiwagens; de bobcat schepte per keer vier kruiwagenladingen op. Alles ging snel. De mannen haastten zich niet; iedere steen kreeg het juiste aantal tikken, zodat hij goed op zijn plaats kwam te liggen. Toch maakten ze voort; geen overbodige gebaren, geen rekbewegingen, geen gepraat, alleen het herhaaldelijke grijpen naar een steen, een duw om hem dicht tegen zijn makkers aan te zetten, de tikken van de hamer, het grijpen naar de volgende steen, steeds opnieuw. Om twaalf uur waren ze opeens verdwenen, alsof ze met een denkbeeldige haak waren weggerukt.

Op een dag was er gekrakeel. Ik ging naar buiten om een krant te kopen, maakte een ommetje. Terug in het appartement zag ik de stratenmakers driftig aan het werk. Er stond een jonge vrouw met een filmploeg aan de rand van het modderige werkterrein. De bobcat zoefde geïrriteerd om haar heen. En de eigenaar van het restaurant was woedend. Schreeuwend en tierend tegen de vrouw stormde hij naar buiten, greep de nek van haar lichtstandaard en schudde hem heen en weer alsof hij hem wilde wurgen. Zij zei iets tegen hem; hij schreeuwde tegen haar. Er kwam een andere jonge vrouw bij staan. Hij schreeuwde tegen haar. Hij gebaarde. Beide vrouwen deinsden achteruit. Griekse mannen kunnen goed schreeuwen. Hij wees veelbetekenend op zijn horloge. Er was een deadline gesteld.Terwijl de eigenaar woest hoofdschuddend en schouderophalend - zo woest dat hij een ontwrichting riskeerde - zijn restaurant weer inliep, kwam er een jongeman met een microfoon bij de geïrriteerde vrouwen staan. En toen waren ook zij opeens verdwenen. Gepakt door de haak. De restauranteigenaar vierde zijn overwinning door het raam op de bovenverdieping te openen en met hulp van zijn eega de gevel van het restaurant te versieren met een net van glinsterende lichtjes.

Op een keer laat in de middag, toen het licht al vervaagde en de daken glommen van de regen, was de kalende stratenmaker in de weer met een geel apparaat dat op een vloerschuurmachine leek, maar dat in plaats van een band een vlakke plaat aan de onderkant had. Hij liep ermee heen en weer over de pas gelegde kasseien. Het ding maakte een hoop herrie, maar de functie was me niet duidelijk. Hoe dan ook, toen hij klaar was, pakte hij een waterslang en spoelde de boel schoon. De regen was niet nat genoeg. De andere stratenmaker gebruikte het apparaat op het deel dat hij had bestraat. Het leek me een lastig te besturen ding, het rukte hem alle kanten op. Daarna de waterslang. En voilà: twee stroken nieuwe kasseien op de stoep. De rijweg, een zanderige moddervlakte, moest nog gebeuren.

Ik was een paar dagen te ziek om naar het werk te kijken, maar toen ik bij het raam terugkwam, zag ik dat er een twee keer zo groot stuk bedekt was met nieuwe stenen en dat al het werk was afgezet met wegversperringen, waardoor voetgangers door het slijk in het midden van de straat moesten lopen. Het was een grijze dag, maar het regende niet; zonniger dan dit zou het waarschijnlijk niet worden. In de loop van de ochtend doken er twee voormannen op, die brede handgebaren maakten en de kalende stratenmaker ernstig toespraken. De aandacht leek zich te richten op de modderige hoek en daar brachten de stratenmakers dan ook de rest van de dag door. Als de hoeken eenmaal gedaan waren, bleef alleen het middengedeelte over. Zo leek het althans.

Er kwamen nu geen fijne dienbladen met drankjes meer uit het Griekse restaurant. De hele week stapte er niet één klant naar binnen, ondanks de moedig aangebrachte kerstversiering en de warmte die het etablissement uitstraalde. Er gingen enkele dagen voorbij. Het werk lag stil. Er kwam niemand meer stenen leggen. Het was weekend en overal was het kerstmarkt met snacks, glühwein, een prachtige draaimolen, knipperende lampjes, massa's mensen, een mosterdgele wagen die churros verkocht, kleine kleurige lichtpuntjes die over de mensen en de trottoirs kropen. Op zaterdagavond kwam het Griekse restaurant tot leven. Auto's verdrongen zich in de straat en feestelijk geklede stellen trokken schaterend van de lach op naar het restaurant. De eigenaar kwam naar buiten en dirigeerde de auto's naar parkeerplaatsen. Hij nam dames bij de arm en begeleidde hen naar binnen en het restaurant was afgeladen, vol vrolijkheid en flonkerende flessen. Het was heel laat voordat de laatste auto wegreed.

Vijf dagen later kwam er iemand tot het besef dat er een fout was gemaakt. De voormannen van Dekempeneer, vergezeld van vijf of zes werklieden, arriveerden 's ochtends vroeg met meetlinten en staarden somber naar de pas bestrate hoek. (Dekempeneer is een Belgische specialist in wegwerkzaamheden en vaak betrokken bij bestratingsprojecten in de stad). Na enkele minuten van vinnige gebaren en weinig woorden begonnen de mannen de kasseien uit de grond te rukken. Omhoog met die stenen! Eruit met die stenen! De man met het kalende hoofd gaf geen enkele emotie prijs. Vervolgens werd er een ander stuk bestrating losgewrikt. Moest alles eruit? Uren en dagen van zwaar werk in de regen werden in een enkele ochtend tenietgedaan. Er kwam een halfvergeten zin uit een gedicht van een verliezende rodeorijder bij me op: `Zo'n eind voor zo'n korte rit.' De graafmachine groef de grond af tot op de rioolbuizen en stortte die terug terwijl ik naar de tweedehandsboekwinkel was.

De hele dag waren ze bezig de stenen los te wrikken die pas vorige week gelegd waren. De man met het kalende hoofd kwam 's ochtends wel opdagen, maar de jonge stratenmaker van vorige week liet zich niet zien. Ik vroeg me af of hij morgen terug zou komen om de open plekken weer op te vullen met stenen. Of zouden we hem nooit meer terugzien? Was hij als kasseienbikker naar de steengroeve gestuurd voor een hongerloontje?

De volgende donkere ochtend kwam de grote werkploeg terug en begon stevige steenblokken zo te rangschikken dat ze de buitenste lijnen van de straathoek met sierlijke bogen een nieuw aanzicht gaven. Rode bakstenen deden hun intrede; daarmee werden twee nieuwe structuren omlijnd en afgescheiden van het totaalpatroon. Of die structuren putten waren of toegangen tot een ondergrondse ruimte was niet duidelijk. Toch was dit meer dan het met keien opvullen van een modderplek; het was een functioneel kunstwerk, passend bij de gemengde architectuur van de straat, die zowel traditioneel als modern was. De kasseien waren traditioneel, de toegevoegde structuren waren modern.

De hele ochtend regen voor de drie mannen die kasseien legden, tenk-tenk-tink-tonk. De oudere man met het kalende hoofd was aanwezig, maar zijn eerdere hulpje niet. Misschien was hij ontslagen of, net als de buschauffeur in Albuquerque inNew Mexico, die met zijn bus twee dakloze veteranen had overreden, naar een kantoorbaan gepromoveerd. De stratenmakers zaten op hun hurken met de voeten wijd uiteen, de broek strak en laag op de bleke billen, zodat hun klassieke bouwvakkersdecolleté goed zichtbaar was. 's Middags hield het op met regenen en werd het tafereel opgefrist door een brede strook zonlicht die door de wolken heen sijpelde.

Eindelijk zou de modderpoel voor het Griekse restaurant kasseien krijgen. Om half acht was het nog donker, maar de stratenmakers hadden de afzettingen weggehaald en waren de grond aan het egaliseren. Ik hoorde het getik van de hamers al. Boven in het glanzend nieuwe gebouw op de hoek staarde een in het wit geklede man strak naar de gepleisterde muren terwijl hij een telefoongesprek voerde. Aangetrokken door het geluid van hamers op steen liep hij naar het raam en keek naar het werk op straat, glimlachte. Pratend, alsmaar pratend liep hij rond in de lege witte kamer. Af en toe keek hij omlaag naar de kasseienleggers. Achter op zijn witte overhemd, tussen zijn schouderbladen, zat een donkere vlek. Had iemand een kluit modder naar hem gegooid? Of een pijltje? Opeens verdween hij achter in het appartement. Het was een stijlvol appartement, geschikt voor een jong stel met goede banen. Iemand had mij verteld dat die appartementen waarschijnlijk verhuurd zouden worden aan welgestelde Fransen, die van Parijs hierheen verhuisden om de hoge belastingen te ontlopen en comfortabel tussen Brussel en de Franse hoofdstad te kunnen pendelen. Is dit het Depardieu-effect?

Ergens in Brussel bevond zich een Groot Kasseiendepot. Daar kwam een grote vrachtwagen vandaan met een lading stenen die er met het gebrul van een lawine uit gleden, stenen voor het restaurantterrein. Vlak voor het middaguur kwam er een felgroen-gele wagen van InterBeton Heidelberg Cement Group, die dun vloeibaar cement over de nieuwe bestrating spoot. De mannen gebruikten zware vegers om het cement in de voegen te schuiven. In het Griekse restaurant stond de tienerzoon van de eigenaar met zijn neus tegen de glazen deur gedrukt te kijken hoe de veger vooruit- en achteruitging. Iedereen ging lunchen behalve de chauffeur van InterBeton, die de trechter van zijn wagen met een waterslang schoonspoot.

's Middags spuwde InterBeton nog meer waterig cement uit over de nieuwe bestrating. De Griekse restauranteigenaars kwamen naar buiten en stonden rokend en lachend tegen de afzetting geleund. Met een geluid als reuzenvingernagels over een schoolbord schraapte de bobcatdrijver overtollig cement van de oude bestrating. De chauffeur van de betonwagen pakte zijn spullen en vertrok. Voor het Griekse restaurant verzamelde zich een groep mensen om naar het opruimen te kijken. Toen iedereen het restaurant inliep, gluurde er een man met een vreemd gebleekte spijkerbroek door de deur naar binnen, zijn spijkerbroek zat onder de bleke ovale ruiten zo groot als misvormde pannenkoeken. Was dit de nieuwe mode of een vreselijke miskleun met de bleekwaterfles?

Zo vreemd. Een dag zonder regen. Er werd niet opgeruimd. Overal lagen bergen kasseien, wandelaars bleven zich ergeren aan de blauw-gele afzettingen - sterker nog, de hele stad leek vol te staan met die hekken. Maar de volgende dag, halverwege de ochtend, arriveerden er werklui die de afzettingen opruimden. De man met het kalende hoofd leidde de opruimactie. Zou dit echt het einde zijn? Ja, ja! De afzettingen werden weggehaald. De bulldozermachinist laadde de resterende kasseien in een vrachtwagen.

Opnieuw kroop het verkeer door de straat voor nummer 28 en het Atlas Hotel, over de traditionele sterke kasseien, lang meegaande, weinig onderhoud behoevende, waterdoorlatende, verkeervertragende, enkelversterkende, stofbeperkende, prachtige nieuwe kasseien.

Vertaling: Regina Willemse


Nederlandse vertaling verschenen in de Standaard der Letteren op 25 januari 2013

Passa Porta
23.11.12 > 4.01.13

Bookmark and Share Terug