kalender

 

Guadalupe Santa Cruz

Biografie

Guadalupe Santa Cruz (1952) is een Chileens schrijfster en beeldend kunstenares. Ze werd geboren in de Verenigde Staten en studeerde o.a. aan de Academie van Luik. Santa Cruz is de auteur van vier romans waarin ze het lokale Chili schildert, in een stijl die door critici ‘geografisch schrijven’ werd genoemd. Het verloop van tijd, beweging, en de relatie tussen verhalen en ruimtes zijn centrale concepten in haar werk. Plasma, haar recentste roman, werd in 2006 bekroond met de Premio Atenea voor het beste literaire werk van Chili.

Santa Cruz doceert workshops over literatuur en cultuur, is hoogleraar en schrijft ook regelmatig over hedendaagse Chileense kunst. Haar essays verschenen in tijdschriften in Zuid-Amerika en Europa.

Tijdens haar verblijf in Brussel werkt ze aan een nieuw manuscript waarin ze onderzoek doet naar de aanwezigheid en het belang van waterstromen in België en de wijze waarop deze waterlopen de geschiedenis van vestigingsplaatsen bovenhalen. Via dit cartografisch leidmotief brengt ze haar persoonlijke herinneringen aan 10 jaar ballingschap in België in kaart.

Top

Auteurstekst

MAPA DE AGUAS DE UNA MEMORIA

Se aloja a pocos metros del itinerario que sigue el cauce subterráneo de la Senne. Por la ventana del departamento ve caer la lluvia. El cielo se agacha pero el suelo de adoquines brilla azuloso, sube. Es la parte baja de la antigua Brucsele, allí donde todo fue pantanos, brazos de riachuelos, ríos navegables, puertos, construcciones sobre pilotes.

Al mapa callejero se superpone el mapa cambiante del cielo, nubes amarillentas, grisáceas, rosadas que se arrepienten de sus formas en cuanto ella pestañea. Un manto cubre a ratos la ciudad, recuerda entonces el viejo ejercicio de aguzar la vista, dilatar el fuego de la pupila hasta imprimirle contraste a la fotografía pareja que envuelve a los objetos, aumentar el grano que arranca del gris los grises incandescentes. Recuerda la tenue emoción de una media luz que embarga al cuerpo cuando la mirada se demora.

En el sueño su condena es una cárcel dorada. Una pequeña construcción, cuadrada y antigua, semejante a los Pavillons d'Octroi, pesados bloques que se ubicaban a cada costado de las diferentes puertas de entrada a la Brucsele medieval, unidos por rejas o una cadena. En ellos la ciudad cobraba por el ingreso de ciertos productos un impuesto -el Octroi, contrario a la promesa que encierra esta palabra, Otorgamiento. El sueño sabe que ese nombre, traducido literalmente a su idioma como Pabellones de Otorgamiento, es paradójico, tanto como el lujoso cautiverio que le está destinado, con paredes y muebles tapizados de terciopelo verde, pesadas cortinas y una atmósfera palaciega.

Escucha el temible borboteo de las aguas de la Senne, amplificado por el eco de la bóveda, detrás de una puerta en la sala subterránea del Museo de las Cloacas. La puerta ha sido clausurada por el desprendimiento ocurrido en un tramo con las crecidas del temporal, días atrás. El museo se encuentra en uno de los dos Pavillons d'Octroi ubicados en la Puerta de Flandes. La Senne, que hace parte ahora del sistema de alcantarillado de Brucsele, corre en el piso inferior y puede ser visitada en un trecho, iluminada y con barandas de resguardo. Los guardias, el día de nevazón en que visita el museo, matan el tiempo haciendo bromas entre sí. Con ellos ha sido posible hablar del último maremoto en Chile, de las aguas como golpe que ella trae adheridas a la espalda.

Sin aviso las nubes se ensombrecen y descargan, vuelven a brillar los adoquines. Agua, agua a mansalva, a cántaros, a granel. Agua por doquier: se enreda en la humedad de las pozas de lluvia, del paraguas, de las pescaderías. Agua en los nombres de muelles en las calles Muelle de los Ladrillos, Muelle de la Hulla, Muelle de la Madera para Construcción, Muelle de la Madera para Quemar, Muelle del Heno, Muelle de las Piedras de Talla, Muelle de la Cal. Indicios de ausencia que este ojo se acostumbra a descifrar: en el rectángulo de la explanada que separa dos fachadas de inmuebles hubo antes un fondeadero para las naves y sus afanes.

En la calle que lleva nombre de mercado hubo cerca un fondeadero, como la calle del Mercado de los Puercos, o la Plaza del Antiguo Mercado de los Granos, donde se aloja.

La calle curva fue un lecho de agua.

Beek fue agua. Nombres compuestos a partir de un riachuelo, nombres de barrios, de comunas, Molenbeek, Schaerbeek, Etterbeek.

De tanto escudriñar este ojo los huecos rectangulares del barrio para dar con los fondeaderos, al ponerse de noche horizontal cree percibir, paralela a la línea de la sábana, varias hiladas de piedras o ladrillos en traba, rectangulares y livianos: un murillo. El murillo no tiene peso. Los bloques que lo conforman son un poco más alargados de lo ordinario, como un dibujo que se esbozó a la rápida. Luego este murillo podría ser un collage, y en vez de bloques serían fotografías apaisadas, dispuestas en traba como un trabajo de albañilería, que continúa la sábana sin agregarle carga, y bajo la cual es posible cobijarse.

En las antiguas fotografías que hojea, las aguas de la Senne están contenidas entre grandes paños de ladrillo. Cada uno de esos ladrillos hace el trabajo de abrazar el agua. Le dijeron que a pocos metros del departamento, en el patio de un restorán de la Plaza St. Géry, se puede ver un pedazo de la antigua Senne. Hay una bóveda, columnas, un muro de ladrillos -parchado con ladrillos más recientes, que carecen de musgo- y aguas que permanecen quietas, estancadas donde mismo, sin historia.

No es la Senne, le dijo otra persona, es solo un lugar por donde corrió la Senne, pero no son las aguas de la Senne.

¿Cuándo deja un río de serlo? ¿Y cuándo pierden su nombre las aguas?

El canal de Willebroek, terminado en 1561 y excavado para rectificar la navegación sinuosa, antojadiza y empantanada por la Senne hacia Antwerpen (al desembocar en el río Rupel, antes que este se echara en el Schelde/Escaut, las arenas -las mismas arenas extraídas en esos tiempos para fabricar vitrales-, hacían encallar los navíos), se nutre de las aguas captadas desde la derivación de la Senne hasta el siglo XIX, pero no lleva su nombre. Luego será reemplazado por el canal de Bruselas-Charleroi, que se nutre de los ríos la Samme y la Sambre, incluso de aguas extraídas de los lagos de l'Eau d'Heure -Agua de Hora-, y tampoco lleva sus nombres.

Los ladrillos eran fabricados en el pueblo de Boom, río abajo -en aval- de la Senne. Pero también había arcilla aquí, en Molenbeek. Uno de sus barrios lleva el nombre Karreveld y se sospecha, dice Roel Jacobs, que viene de karreel, antigua palabra flamenca para ladrillo.

Antes, en la Brucsele medieval arrimada a la Senne, el agua creó muchas palabras, sexenen para extraerla, borre para distribuirla, poelen para almacenarla, sauvoirs, savoren, cuando el agua hacía de despensa, escribe Chloé Deligne, para los peces de río en los patios de las casas pudientes, mantenidos en vida antes de su consumo para las numerosas fiestas de guardar religiosas; Borgval para nombrar un lugar protegido del agua por diques. Nada pudo, después, contener las crecidas de la Senne. Eran lluvias, pero eran también aguas tinturadas, aguas cerveceras, aguas curtidas, mezcolanza de oficios y manufacturas con desechos domésticos. Luego, cloaca a cielo abierto, corriente mortífera de pestes. Brucsele la embovedó.

Los molinos, primero, y luego los molinos. De agua. Las máquinas hidráulicas. Las esclusas. Los ascensores. Los planos inclinados. Ruedas, escalas, palancas, torniquetes para recoger esa fuerza, para distribuirla, equipararla. Para no volver atrás, a los pantanales que dieron su nombre a esta ciudad -Broek-zele, en neerlandés medieval, y Bruoc-sella, en celta, comparten la palabra-raíz pantano-, a esas aguas acenegadas en lo bajo del valle, cuando la Senne y sus brazos corrían sin atajo, y el Maalbeek, junto a otros riachuelos, se escurría por la pendiente de los cerros. (Ella ha podido aquilatar ese desnivel al emerger bruscamente el Metro desde el subsuelo a un asombroso mirador sobre el centro de Brucsele y, poco después, en la llamada Plaza Altitud Cien, ubicada en las alturas de St. Gilles). Abovedada la Senne bajo la ciudad, su torrente se volvió invisible. Pero basta levantar unas chapas de hormigón -solo una grúa puede hacerlo- para acceder a su rápido cauce bipartito, basta asomarse tras el Car-wash de una bencinera adosada a la línea férrea, en la rue des Vétérinaires/Veeartsenstraat, para ver su forzoso y arremolinado descenso bajo la superficie de las calles y las construcciones de Brucsele. El ruido de las partículas bruoc, broek, queda enganchado a ese remolino acuoso aspirado con fuerza hacia el fondo, hecho espuma en la blanca revuelta de su precipitación, bruoc, broek, entre las varas metálicas de la reja de contención de basuras y ramas sueltas antes de la caída y el torbellino, broek, bruoc, entre los dientes de la larga horquilla para remover esas basuras-obstáculos, posada casualmente sobre el puente de concreto al que se arrima la reja. A pocos metros siguen sucediendo los trenes desde y hacia la estación Gare du Midi/Zuidstation, el ruido mecánico del agua impulsada por la manguera en el Car-wash, el tráfico de vehículos.

Busca las aguas enterradas en esta ciudad, pero con esas aguas se agitan otros brazos, derivaciones incesantes que no es posible fijar. Tampoco huyen, son solo estampidas, estampas que se filtran en el paisaje que se va erigiendo día a día a su alrededor. No quiere dejar que escape esa tenue modificación de la perspectiva frente a un lugar nuevo, el modo en que se van usando sus valores, sus aristas, cómo conservan su nitidez primera o se desgastan los objetos en el recorrido que se repite sin que se repita el mirador, sin que cada travesía acarree nuevas distancias, iluminaciones levemente trastornadas por este ojo que se deshace en su contacto.

No olvida que al volver una vez a Lîdje sintió que las piedras azulosas de las viejas construcciones en la calle Féronstrée se desmembraban horizontalmente sin caer. Avanzaban, asomándose a la vereda y volviendo luego a su lugar, iban y venían como lonjas amovibles de roca despertadas por su paso hacia lo que había sido la casa de Esa historia. El movimiento, el dolor físico, pertenecía a la ciudad.

¿Cómo eran los nombres de calles de Esa historia? Podría proponerse un mapa de aguas, este ojo. Pero un mapa de tiempo no se deja anotar, tiembla, despedaza el espacio.

Por las noches sueña en más pequeño, todos los cuerpos aparecen disminuidos, vistos desde la distancia, como las panorámicas de Bruegel. Uno solo está cerca, tan cerca que la abraza desde atrás.

Esa historia fue antes de la escritura, recado para escribir, por escribir, y las palabras deben traducirse hoy hacia lo no escrito, derivar desde esa ausencia de escritura lo que era este ojo antes de escribir, sentir que sin palabras el cuerpo no se sostendría ni los ojos la vista.

Esa historia una lengua la conoce demasiado, de esa demasiada lengua es la historia Esa historia, su lengua, conoce en sí una lengua, la historia Esa.

Brosella, Bruohsella, Brusela, Brucsellae, Bruxella, Borsella, Brusella, Bruesselle, Brouselle, Brusela, alcanza a anotar de la larga lista de apelaciones de la ciudad que le muestran registrada en un libro. Durante siglos se escribió como se escuchaba, y las voces cambiaban. Los orígenes etimológicos difieren según la versión neerlandesa y francófona. De tanto nombre girado en lengua, se queda con Brucsele. Aunque el sonido Brussel tiñe de otro modo el espacio habitable, se hace más grueso su lugar en la boca y en el pincel, parece brotar de una pintura de Bruegel (¿por qué Brueghel retiró la "h" de su nombre en el año 1559?), del acento con que Lisa Stroeken pronunciaba el nombre del pueblo "Herentals" (¿por qué Herenthals ya no se escribe con la segunda "h"?), esa extraña familiaridad entre la "r" en flamenco y en castellano con esa otra extrañeza familiar que, en pleno francés, provenía para Lisa Stroeken de su pueblo, Sichen, de allí provenía esa "r".

De Sichen, Sussen, Bolder eran los padres en Esa historia. Él había nacido en Lîdge porque la madre, Lisa Stroeken, y sus hijos seguían las obras de construcción hidráulicas de la empresa donde su marido, Jacques Wirix, trabajaba como contador. En Lîdge la empresa Laboremus reconstruyó una y otra vez el Pont de Fragnée, bombardeado por los alemanes y por los aliados. El puente era un blanco estratégico, allí la vía férrea cruzaba el río la Meuse hacia Alemania.

Después de la guerra lo íbamos a visitar a su oficina en una chalupa sobre la Meuse, le había contado él.

Antes de Lîdge, antes de su nacimiento, habían habitado Antwerpen, Jacques Wirix trabajaba en la reparación de un muro de la esclusa marítima Royers Sluis. Luego Herenthals, por los trabajos de Laboremus en el Canal Albert. Después de Lîdge se habían mudado a Arquennes, la empresa construía las zanjas de reparto -tranchées de partage- entre las aguas de la Meuse y del Escaut. En Nivelles se quedaron, Lisa Stroeken rechazó otra mudanza con los hijos y Jacques Wirix se fue solo a trabajar a Genk y luego a Charleroi.

Él, el menor de los hijos, cuando pudo, regresó a Lîdge -así lo contaba- a comenzar su propia vida.

Siempre y en todas partes vieron tabla estacas metálicas, apiladas o clavadas en las aguas como muro de contención para las obras. Toda su vida escucharon la palabra "palplanche", tabla estaca. Aguas, siempre aguas en obra. Por represar, por encauzar, por conducir, por derramar.

En Brucsele la pasan a llevar las lenguas. No solo corre una por encima de cada hombro, sino que los labios están llenos de agua y las muecas flotan por detrás, en amont, río arriba, unas formas ahuecadas que quieren pronunciar vocales sacadas de aquí, de la conversación que escucha sin comprender en el Metro, del espacio que hay en blanco entre los dos nombres, las dos apelaciones de la bilingüe Brucsele sobre productos, paneles publicitarios, placas de calle y mapas.

Se deja anegar por esta partición del espacio-lengua en que para cada calle hay dos nombres, dos encontrados nombres para una plaza, para una avenida, para un muelle. Dos palabras, dos narraciones en un mismo lugar que no se escinde más que en el orden de los términos: la historia, cuando solo puede ser recogida en el orden secuencial de una página.

Hay una calle y dos nombres.

Dos bóvedas -pertuis- para la Senne enterrada bajo Brucsele.

En Brucsele hay más de una lengua. Hay más de dos. (Escuchó la canción árabe que canturreaba el hombre del asiento de atrás contra el vidrio del bus 71, le llegaba cerca de la oreja ese canto que entonaba en voz baja).

Por eso este ojo queda atascado en la calle Aa de Brucsele, en el muelle Aa: Aastraat/rue d'Aa, quai d'Aa/Aakaai. Aa, la repetición del inicio del alfabeto.

Otra lengua desconoce lo que hubo de lengua en Esa historia antes de la escritura, la suya, que se diluye para arrimarse a un lugar. Esa lengua sin escritura puede ser despertada por este doble bullicio y su sordo embate, por este rumor de lenguas en cuyo lindero se entume al agitarse ese espacio dejado en blanco entre los dos idiomas, ese interlineado que este cuerpo ensancha para ocuparlo y deslizarse por una quebrada, una garganta.

Navega por internet en busca de los nombres de las esclusas. Solían enumerarlas para los barqueros al inicio del noticiero de la radio, informando el nivel de apertura de cada una. Las esclusas estaban sentadas a la mesa de Esa historia, en el desayuno o el almuerzo, la radio posada sobre el refrigerador.

Era hablada en francés, la lengua de él, Esa historia. Introducía en la lengua ese intervalo que despierta las distancias de las que está hecha la lengua, no solo écart -trecho-, sino écartellement -desgarro-, traspaso a la lengua ajena del indiviso e ilusorio uno, mientras el cuerpo se desprende de su propio recuerdo, olvida la separación que es en sí mismo actuándola en un paisaje extraño.

Desliz que en su corrimiento deja una mácula, una estela.

De ese apartamiento está teñida Esa historia. No es de uno al otro. Son las esclusas -la palabra aparece entre los sinónimos de "separación"-, las esclusas y su tiempo, el transvasije de aguas para mantener su curso, el de los cuerpos ahora, en la lengua que los abrazaba y apartaba. Una lluvia fina, una garúa.

Disperso borrador de la escritura por venir.

No solo, más tarde, la muerte de él, ese vacío que no pudo ser ocupado sino por el silencio de las palabras sobre papel. También entre lenguas el silencio, y la mudez propia ante la lluvia contra las ventanas, de la casa en alturas, del Café, del auto.

Ver a través de esas gotas, de esa cortina. La iluminación artificial de los recintos es la luz mayor, de día, y a las cinco de la tarde, cuando ya es de noche, los comercios con sus vitrinas se vuelven más diurnos que el sol. De luz en luz se desplazaban en Esa historia por la campiña húmeda, atravesando una y otra vez ríos y riachuelos -l'Ourthe, l'Amblève, la Vesdre- en las curvas del camino hacia un bar que sirviera la cerveza producida en ese pueblo, turbia y densa como el tiempo tras el ventanal, como cayendo en el tiempo replegado de la copa, hacia adentro, embudo invertido. Agua bajo los pies, al igual que la soterrada Senne, en los puentes -la pequeña placa a un costado con el nombre de este curso se fue estampando detrás de este ojo-, y agua por los flancos, vertical u oblicua. Uno la bebe en la copa de cerveza morena, Chimay, en el pueblo de Chimay, Orval, en el pueblo de Villers-devant-Orval, Trappiste Rochefort, en el pueblo de Rochefort, y quisiera poder leer bajo el agua en esa diminuta pileta de un líquido que puede ser negro, rosa-rojizo, ambarino, según los cerveceros, leer palabras que puedan decir más tarde algo arrojado por esa tromba y la quietud del líquido temperado en la copa.

Este ojo logra dormir cuando sueña. Ya no persigue, es él perseguido por imágenes fuera de tiempo que le dictan la oración -the sentence.

La cama tiene a un costado la palabra "puente". Al otro, la palabra "canal". Debe girar de un lado a otro, hacia la enciclopedia de cada una de estas palabras. En el sueño el lecho está tranquilo, en orden, no como otra noche en que debe bucear por un marasmo de páginas, libros y cuadernos, para llevar a cabo una tarea imprecisa. Ni aquella de la cama como marejada en que sobresalía una palabra, Mestdagh, entre otros vocablos que manoseaba el sueño. Mestdagh, el supermercado del que le hablaba siempre Lisa Stroeken. Pero en el despertar se da cuenta que debajo de Mestdagh se disimula la palabra Mestback y las imágenes que han enganchado a este ojo: el depósito o estanque del estiércol en la antigua Brucsele, basural cuyos contenidos eran trasladados luego en chalupas por el río hacia la Granja de los Barros que los transformaba y vendía como fertilizantes para el campo. Bajo el destello familiar y cotidiano de la mercancía, la añosa inmundicia y su reciclaje. Bajo lo nuevo, lo podrido.

Quiere descubrir otros tramos por donde sucede la Senne a cielo abierto: desde la calle Bollinckx, desde el bulevar Papsen, le han dicho; desde el puente Buda, ha leído. Pero se emborracha en el juego de ampliación y reducción que debe hacer de las aguas contempladas, buscando la feble línea azul cartográfica que discontinúa la Senne entre las vías férreas entrecruzadas de la Estación de Mercaderías de Forest, luego, hacia el norte, entre las líneas férreas entrecruzadas de la Estación de Formación detrás del Incinerador de Inmundicias, próxima a la Estación de Schaerbeek. Si se acerca, distingue el lugar exacto del mapa donde puede encontrar la Senne, pero pierde el recorrido. Si se aleja percibe más nítidamente el trazado azul, pero deja de saber cómo llegar a él. Si ausculta el mapa de los transportes de Brucsele, el número y el tipo de máquina que puede llevarla a esos parajes y sus posibles estaciones están dibujados sobre zonas blancas, acentúan solo las grandes arterias de cada barrio.

Lagunas que remedan otras lagunas.

Un lecho desaparecido, un lecho intermitente, es una frase por completar cuya intriga se reparte por varias palabras. Y las trazas ondulantes de la Senne se mimetizan con las trazas ondulantes de los raíles, una partitura enrevesada de voces que parecen estrecharse, pero cantan en direcciones divergentes.

Brucsele, Bélgica, es un entramado obsesivo del deseo de conexión, densas mallas fluviales y ferroviarias achuran la superficie como si las localidades quedasen a distancias siderales. Y quizás sea así. Están cerca y tan apartadas. Una historia demasiado densa en cada localidad. Lengua mucha. Distinta, distante.

Su lengua, como antes de la escritura, es una distancia sin nombre. Escribe para acercarla. Pero entonces calza con el momento, le hace violencia a este cuerpo, a su tiempo. Vuelve a recordar los pasos en el piso superior del vecino en Los cuadernos de Malte Laurids Brigge. Vuelve a escucharlos. No es la escucha de esos pasos lo pavoroso, es la escritura de ese sonido mientras sucede, (escribe ahora para librarse de ese tiempo sin eco, preciso como un filo que dispersa las palabras, que recorta su temblor).

No irá a Lîdge. Desde las aguas no hay plano inclinado que remonte esta vez su peso por esa profunda falla. Quedarán allá las calles donde se desprenden piedras del muro cuando sucede por ellas este cuerpo, quedarán en Lîdge los pájaros belgas. Cuando los pájaros no eran escritos, no lo eran en la lengua de hoy. Pájaros remotos que no desaparecen, se reproducen y multiplican llegando hasta hoy, lo sabe.

Irá a Antwerpen y se sentará en la ribera del Schelde.

Irá a Oostende y contemplará el mar de frente.

Irá a Arquennes a conocer el camino de sirga desde donde él se cayó al antiguo canal Bruselas-Charleroi cuando pequeño. Nunca se lo mostró. Tampoco la casa del pontanier -pontanero-, junto al puente giratorio ahora inmovilizado, las maderas de su pivote descompuestas en el agua.

La aflige no ya su ausencia, sino el tiempo, la medida del tiempo. En todo lo que ve, entre los objetos, se frota algo que es el tiempo: la garita en el andén 12 de la Gare du Midi/Zuidstation, las trenzas teñidas de rubio de la niña africana, los paneles informativos, el perro del ciego.

Un hombre va caminando junto a un canal.

Aguas, solo aguas.

Top

Vertaling

DE WATERKAART VAN EEN GEHEUGEN

Ze verblijft op een paar meter van het traject dat de ondergrondse bedding van de Zenne volgt. Door het raam van het appartement ziet ze de regen vallen.  De hemel zwicht maar de kasseien glanzen blauwachtig, en stijgen. Dit is het laaggelegen deel van het oude Broeksele, waar alles eens moeras was,  armen van beekjes, bevaarbare stromen, havens, constructies op palen.

Het stratenplan vermengt zich met de veranderende kaart van de hemel: gelige, grijzige, rozekleurige wolken, die spijt krijgen van hun vormen zodra zij met haar ogen knippert. Een mantel bedekt soms de stad,  ze herinnert zich dan de oude oefening en scherpt haar zicht, ze trekt het vuur van haar pupil open en drukt zo een contrast op de effen foto die de dingen omhult, zo maakt ze de korrel zwaarder die de witgloeiende grijzen van het grijs losscheurt. Ze herinnert zich de subtiele emotie van een halflicht dat haar lichaam in beslag neemt als haar blik gaat dralen.

In de droom is haar veroordeling een gouden cel. Een klein gebouw, vierkant en oud, dat lijkt op  de Pavillons d'Octroi, zware blokken die aan iedere zijde van de verschillende toegangspoorten van het middeleeuwse Broekzele lagen, en aan elkaar vastgemaakt waren met traliewerk of een ketting. Daar hief de stad tol op de invoer van bepaalde waren -  het Octroi,  dat ingaat tegen de belofte die het woord  Toewijzing inhoudt. De droom weet dat die naam, letterlijk in haar taal vertaald als Paviljoenen van Toewijzing  een paradox is, evenzeer als de haar toevallende luxueuse gevangenschap die in een paleissfeer baadt met groen fluwelen wanden, meubels en zware gordijnen.

Ze luistert naar het geduchte borrelen van het Zennewater, dat de echo in het gewelf versterkt, achter een poort in de ondergrondse zaal van het Riolenmuseum. De poort werd gesloten want dagen geleden hebben de overstromingen van het noodweer iets op het traject losgeslagen. Het museum  is ondergebracht in één van de twee Pavillons d'Octroi  aan de Vlaamse Poort. De Zenne is nu een deel van het rioleringssysteem van Broekzele geworden. Ze stroomt op een lagere verdieping; en je kunt er een gedeelte van bezoeken. Het is verlicht en uitgerust met beschermende balustraden. De dag van de sneeuwstorm bezoekt ze het museum: de bewakers doden er de tijd door elkaar moppen te vertellen. Ze kan met hen  praten over de laatste aardbeving in Chili, over het water dat een schok is en dat ze als vastgekleefd op haar rug met zich meedraagt.

Onverwacht worden de wolken donker, ze ontladen zich en doen de kasseien weer glimmen. Water, water in overvloed, in pijpenstelen, bij de vleet. Water overal: verstrikt in de vochtigheid van  regenplassen, regenscherm, viswinkels. Water in de namen van de kaaien in de straten Baksteenkaai, Steenkoolkaai, Timmerhoutkaai, Brandhoutkaai, Hooikaai, Arduinkaai, Kalkkaai. Tekens van afwezigheid die dit oog gewoon wordt te ontcijferen: in de rechthoek van de esplanade die twee gevels scheidt, lag eertijds een ankerplaats voor de boten en hun gesloof.

Vlakbij de straat die de naam markt draagt lag een ankerplaats, zoals de Varkensmarkt, of de Oude Graanmarkt, waar ze verblijft.

De kromme straat was een waterbedding.

Beek was water. Namen die uit een beek zijn samengesteld, namen van wijken, van gemeenten, Molenbeek, Schaarbeek, Etterbeek.

Omdat dit oog zo vaak de rechthoekige plaatsen van de wijk afstruint om de ankerplaatsen op te sporen, meent ze, wanneer ze 's nachts een horizontale houding aanneemt, gelijklopend aan de lijn van het laken verschillende rijen stenen of rechthoekig en licht gemetselde bakstenen waar te nemen: een muurtje. Het muurtje is gewichtloos. De blokken die het vormen zijn ietsje langer dan gewoonlijk, zoals een haastig geschetste tekening. Daarna zou dit muurtje een collage kunnen worden, en in plaats van blokken verschijnen er langwerpige foto's, als een metselwerk in stroken op elkaar gezet, die het laken doortrekt zonder er gewicht aan toe te voegen, en waaronder je beschutting kunt vinden.

Op de oude foto's die ze doorbladert wordt het Zennewater in grote bakstenen paneelwanden bewaard. Iedere baksteen legt zich toe op het omhelzen van het water. Ze vertelden haar dat je op luttele meters van haar appartement, op de binnenkoer van een restaurant van het Sint-Goriksplein, een deel van de oude Zenne kunt zien. Je ontwaart er een gewelf, pilaren, een bakstenen muur - beplakt met recentere, mosvrije bakstenen - en rustig, stilstaand water zonder geschiedenis.

Het is de Zenne niet, zei haar iemand anders, het is alleen een plek waarlangs de Zenne stroomde, maar niet het water van de Zenne.

Wanneer houdt een rivier op rivier te zijn? En wanneer verliest het water zijn naam?

Het kanaal van Willebroek, voltooid in 1561 en gegraven om de kronkelige, grillige en opgestuwde vaargeul van de Zenne recht te trekken naar Antwerpen toe (wanneer de Zenne in de Rupel uitmondde,  voor ze haar zand in de Schelde/L'Escaut spuwde - hetzelfde zand dat in die tijd werd opgehaald om er gebrandschilderde ramen mee te maken -, en de schepen deed vastlopen), voedt zich met het water dat tot in de 19de eeuw uit de omlegging van de Zenne werd opgevangen, maar  niet zijn naam draagt. Later zal het vervangen worden door het kanaal Brussel-Charleroi, dat zich voedt met de rivieren de Samme en de Samber, en zelfs met water dat men ophaalde uit de meren van de Eau d'Heure - Uurwater -, en ook niet hun namen draagt.

De bakstenen werden vervaardigd in het dorp Boom, stroomafwaarts - en aval - van de Zenne. Maar je vond hier ook leem, in Molenbeek. Eén van de wijken van die gemeente draagt de naam Karreveld en men vermoedt, vertelt Roel Jacobs, dat het van karreel komt, een oud Vlaams woord voor baksteen.

Voorheen, in het middeleeuwse Broekzele dat tegen de Zenne aanleunde, schiep het water vele namen, sexenen om het op te halen, borre om het te leveren, poelen om het op te slaan, savoirs, savoren, toen het water dienst deed, zo schrijft Chloé Deligne, als voorraadkamer voor de riviervissen die men op de binnenkoer van de bemiddelde huizen in leven hield vooraleer men ze opat op de talloze verplichte religieuze feestdagen; Borgval om de plek te benoemen waar dijken het water tegenhielden. Later kon niets het wassen van de Zenne tegenhouden. Het was regen, maar ook water om te verven, te brouwen, te looien, en zo werd een allegaartje van beroepen en producties met huiselijk afval aangeduid. Later werd de Zenne een riool onder de blote hemel, een dodelijke waterloop van pest. Broekzele overwelfde haar.

Molens, en nog eens molens. Watermolens. Hydraulische machines. Sluizen. Liften. Hellende vlakken. Raderen, ladders, zwengels, kruisbomen om die kracht op te vangen, om ze te verdelen, om ze gelijk te stellen. Om niet terug te wijken naar de moerassen die hun namen aan deze stad gaven - Broek-zele, in middeleeuws Nederlands, en Bruoc-sella, in het Keltisch, delen de woord-wortel moeras -, naar dat slijkwater in het diepe van de vallei, toen de Zenne en haar armen zonder binnenweg stroomden,en toen de Maalbeek, naast andere beken, weggleed over de hellingen van de heuvels. (Ze heeft de waarde van dat niveauverschil kunnen meten toen de Metro bruusk vanuit de ondergrond terechtkwam in een wonderlijk panorama over het centrum van Brucsele en kort daarna ter hoogte van Sint-Gillis uitkwam op het zogeheten Hoogte Honderd-Plein). Toen de Zenne onder de stad in gewelven verdween, werd haar stroom onzichtbaar. Maar het volstaat een paar betonplaten op te tillen - alleen een kraan is daartoe in staat - om toegang te krijgen tot haar snelle en tweedelige stroming, en je moet je maar achter de Car-wash van een tankstation begeven dat in de Veeartsenstraat  tegen de spoorlijn aanleunt, om haar onvermijdelijke en wervelende afdaling te zien onder het oppervlak van de straten en de gebouwen van Brucsele. Het geluid van de partikels bruoc,broek blijft vastgehaakt aan die waterwerveling die krachtig naar de bodem toegezogen wordt en gaat schuimen in de witte bocht van haar overhaasting, bruoc, broek, tussen de metalen staven van het steunhek vol vuil en losse takken vóór de val en de maalstroom, broek, bruoc,tussen de tanden van de lange gaffel die dat vuil en die obstakels wegwerkt, en die toevallig op de brug van gewapend beton is gezet waarop het hekwerk steunt. Enkele meters verder blijven de treinen uit en naar het Zuidstation elkaar opvolgen, net als het mechanische lawaai van het water dat door de sproeislang in de Car-wash wordt voortgestuwd, en het autoverkeer.

Ze zoekt het water dat in deze stad begraven ligt, maar met dat water roeren zich andere armen, onophoudelijke afleidingen die je niet kunt vastleggen. Het vlucht ook niet weg, het barst alleen maar los, in sporen die doorsijpelen in het landschap dat er zich dag na dag uit opricht.  Ze wil de lichte perspectiefverandering niet laten ontsnappen die een nieuwe plek oproept,  en ook de manier niet waarop de waarden en de hoekige kanten afslijten, of hoe ze hun eerste scherpte bewaren, of hoe de voorwerpen afstompen op het traject dat herhaald wordt zonder dat het uitzichtspunt zich herhaalt, zonder dat iedere oversteek nieuwe afstanden met zich meebrengt, belichtingen die licht veranderen in het oog dat in hun contact verbrokkelt.

Ze vergeet niet dat ze eens op haar terugreis naar Lîdje voelde dat de blauwachtige stenen van de oude gebouwen in de Féronstrée-straat horizontaal verbrokkelden maar toch niet vielen. Ze schoven  vooruit, kwamen tevoorschijn op het troittoir en keerden daarna naar hun plek terug. Ze kwamen en gingen zoals uitwisselbare rotsplakken opgewekt door hun doorgang naar wat het huis van Deze geschiedenis was geweest. De beweging, de fysieke pijn, het behoorde allemaal toe aan de stad.

Hoe waren de straatnamen van Deze geschiedenis? Dit oog zou zich een kaart van het water kunnen voorstellen. Maar een kaart van de tijd laat zich niet neerschrijven, ze trilt en scheurt de ruimte stuk.

's Nachts vallen haar dromen kleiner uit, alle lichamen lijken wel kleiner, als je ze van op afstand ziet,  zoals op de panoramische schilderijen van Breugel. Een enkel lichaam is dichtbij, zo dichtbij dat het haar sinds heel lang omhelst.

Deze geschiedenis vond vóór het schrijven plaats, en is een boodschap die ze moet schrijven, een nog te schrijven boodschap, en vandaag moet je de woorden vertalen naar wat niet geschreven is,  je moet uit die afwezigheid van schrijven afleiden wat dit oog vóór het schrijven was, je moet voelen dat het lichaam zonder woorden niet zou standhouden, en dat de ogen ook het zicht niet zouden stutten.

Een taal kent deze geschiedenis maar al te goed, van dat overschot aan taal is Deze geschiedenis de geschiedenis, haar taal, kent in zich een taal, Deze geschiedenis Hier.

Brosella, Bruohsella, Brusela, Brucsellae, Bruxella, Borsella, Brusella, Bruesselle, Brouselle, Brusela, weet ze te noteren uit de lange lijst benamingen van de stad die opgetekend staan in een boek dat ze haar laten zien. Eeuwenlang schreef men de naam zoals men ze hoorde, maar de stemmen veranderden. De etymologische oorsprong verschilt volgens de Nederlandse of de Franstalige versie. Van zoveel naam omgezet in taal blijft Brucsele over. Hoewel de klank Brussel  de bewoonbare ruimte anders inkleurt, wordt haar plek grover in mond en penseel, en lijkt hij op te wellen uit een schilderij van Breugel (waarom verwijderde Brueghel in 1559 de 'h' uit zijn naam?), uit het accent waarmee Lisa Stroeken de naam van het dorp «Herentals» uitsprak (waarom schrijft men in 'Herenthals' de tweede 'h' niet meer?), die vreemde vertrouwdheid van de Vlaamse en de Spaanse 'r' met die andere vertrouwde vreemdheid die, pal in het Frans, voor Lisa Stroeken  uit haar dorp Sichen stamde, daar kwam die 'r' vandaan.

Van Sichen, Sussen, Bolder kwamen de ouders in Deze geschiedenis. Hij was geboren in Lîdge omdat de moeder, Lisa Stroeken, en haar zonen de werken volgden van de hydraulische constructie van het bedrijf waar haar echtgenoot, Jacques Wirix, als boekhouder werkte. In Lîdge bouwde het bedrijf Laboremos de Pont de Fragnée opnieuw op, die de Duitsers en de Geallieerden gebombardeerd hadden. De brug was een strategisch doelwit, want de spoorlijn kruiste daar de rivier de Maas die naar Duitsland liep.

Na de oorlog gingen we hem opzoeken in zijn kantoor in een boot op de Maas, had hij haar verteld.

Vóór Lîdge, vóór zijn geboorte, hadden ze in Antwerpen gewoond, waar Jacques Wirix aan de herstelling werkte van een muur van de Zeesluis Royers. Daarna ging het naar Herentals, voor de werken van Laboremus op het Albert-kanaal. Na Lîdge waren ze verhuisd naar Arquennes, daar bouwde het bedrijf de waterscheidingsgeulen - tranchées de partage - tussen het water van de Maas en de Schelde. Ze bleven in Nivelles, want Lisa Stroeken wilde niet nog eens met haar kinderen verkassen en Jacques Wirux ging alleen werken in Genk en daarna in Charleroi.

Hij, de jongste van de kinderen, keerde terug naar Lîdge telkens als hij kon - zo vertelde hij - om aan zijn eigen leven te beginnen.

Altijd en overal zagen ze metalen beschoeiingsplanken, ze lagen als steunmuur voor de werken opeengestapeld of  in het water geslagen. Heel hun leven hoorden ze het woord «palplanche», beschoeiingsplank. Water, altijd weer water dat verbouwd moest worden. Om in te dammen, waterdicht te maken, te geleiden, uit te vloeien.

In Brucsele beginnen de talen haar op sleeptouw te nemen. Niet alleen vloeit er een over iedere schouder, maar ook de lippen staan vol water en de grimassen dobberen erachteraan, en amont, stroomopwaarts, als uitgeholde vormen die klinkers willen halen uit wat hier gesproken wordt, uit de conversatie die ze in de metro hoort zonder ze te begrijpen, uit de blanco ruimte die tussen twee namen ligt, tussen de twee oproepen van het tweetalige Brucsele op koopwaar, reclameborden, straatnaamborden en kaarten.

Ze laat zich onderlopen door die verdeling van de ruimte-taal waarin er voor iedere straat twee namen zijn, twee namen die men voor een plein, een laan, een kaai vond. Twee woorden, twee vertellingen op dezelfde plek die zich maar splijt in de volgorde van de bewoordingen: de geschiedenis, wanneer je ze maar kunt opvangen in de opeenvolgende orde van een pagina.

Eén straat en twee namen.

Twee gewelven - pertuis - voor de Zenne die onder Brussel begraven ligt. Brussel heeft meer dan een taal. En meer dan twee. (Ze luisterde naar het Arabische lied dat de man neuriede die tegen het glas geleund achter haar zat in bus 71, het kwam dicht bij haar oor het lied dat hij met zachte stem aanhief).

Daarom blijft dit oog vastzitten in de Aa-straat in Brucsele, op de Aa- kaai: Aastraat/rue d'Aa, quai d'Aa/Aa-kaai,  Aa, de ontvangst van het begin van het alfabet

Een andere taal weet niet wat er aan taal bestond in Deze geschiedenis vóór het schrijven, het hare, dat verdunt om zich tegen een plek aan te schurken. Die schriftloze taal kun je opwekken door dat dubbele kabaal en zijn dove aanval, door dat ruisen van talen in wier aangrenzen de deinende ruimte verstrakt die blanco is gelaten tussen de twee talen, die interlinie die dat lichaam oprekt om haar in te nemen en langs een ravijn, een kloof uit te glijden.

Ze surft op internet en zoekt de namen van de sluizen. Ze werden gewoonlijk bij het begin van het radionieuws opgesomd voor de schippers, om hen te informeren over hun openingspeil. De sluizen zaten aan de tafel van Deze geschiedenis, bij het ontbijt of het middagmaal, en de radio stond op de ijskast.

Ze werd in het Frans gesproken, zijn taal, Deze geschiedenis. Ze smokkelde in de taal het interval binnen dat de afstanden opwekt waaruit die taal gemaakt is, niet alleen écart - afstand -, maar écartèlement - scheur -, overdracht aan de vreemde taal van het onverdeelde en illusoire ene, terwijl het lichaam zich losmaakt van zijn eigen herinnering, de scheiding vergeet die op zichzelf bestaat en haar in een vreemd landschap opvoert.

Uitglijden dat in zijn verschuiving een vlek, een stèle achterlaat.

Door die afzondering is Deze geschiedenis gekleurd. Niet van de een naar de ander. Het zijn de sluizen - het woord duikt op tussen de synoniemen van «scheiding» -, de sluizen en hun tijd, de overheveling van water om zijn loop te behouden, die van de lichamen nu, in de taal die hen omhelsde en apart zette. Een fijne regen, een motregen.

Verstrooide kladversie van het schrift dat ophanden is.

Niet alleen, later, zijn dood, de leegte die niet bezet kon worden tenzij door de stilte van de woorden op papier. Ook tussen talen de stilte, en de stomheid zelf ten overstaan van de regen tegen de ramen, van het huis op de hoogte, van het Café, van de auto.

Doorheen die druppels, dat gordijn kijken. De kunstverlichting van de omsloten ruimten is het grotere licht, overdag, en om vijf uur 's middags, wanneer het al nacht is, en de etalages van de winkels meer daglicht verspreiden dan de zon. Van licht naar licht verplaatsten ze zich in Deze geschiedenis door het vochtige open veld, en telkens weer staken ze rivieren en beekjes over - de Ourthe, de Amblève, de Vesder  - in de bochten van de weg naar een kroeg die het bier zou inschenken dat in dat dorp gebrouwen wordt, troebel en dicht zoals de tijd achter het grote raam,  alsof alles in de opgevouwen tijd van het glas valt, naar binnen, omgekeerde trechter. Water onder de voeten, net als de onder de grond gestopte Zenne, op de bruggen - aan een kant het plaatje met de naam van die waterloop dat gaandeweg achter dit oog werd ingeprent -, en water langs de hellingen, verticaal of  schuin. Ze drinken het donkere bier in het glas, Chimay, in het dorp Chimay, Orval, in het dorp Villers-devant-Orval, Trappist Rochefort, in het dorp Rochefort, en ze zou zo graag kunnen lezen onder het water in het kleine reservoir gevuld met een vloeistof die volgens de bierbrouwers zwart kan zijn, roze-rossig, amberkleurig,  ze zou woorden willen lezen die later iets kunnen uitspreken dat door die waterhoos is uitgestort, en de kalmte van de lauwe vloeistof in het glas.

Dit oog kan slapen als het droomt. Het zit niets meer achterna, het wordt zelf vervolgd door buitentijdse beelden die het de zin dicteren - the sentence.

Aan de ene kant van het bed staat het woord «brug». aan de andere het woord «kanaal» Het moet  van de ene kant naar de andere draaien, naar de encyclopedie van ieder van die woorden. In de droom is het bed rustig, in orde, niet zoals de nacht daarvoor toen ze in een stremmingvan pagina's, boeken en schriftjes moest duiken, om een vaagomschreven taak uit te voeren. Noch zoals die andere nacht toen het bed in een slagzee terechtkwam waaruit een woord stak,  Mestdagh, tussen andere woorden die de droom besmette. Mestdagh, de supermarkt waar Lisa Stroeken het altijd over had. Maar bij het ontwaken besef je dat onder Mestdagh het woord Mestback verscholen zit en de beelden die aan dit oog zijn vastgehaakt: de bak of de tank met de mest in het oude Brucsele, een vuilnisbelt waarvan de inhoud later in schepen werd vervoerd over de rivier naar de Slijkschuur die hem verwerkte en verkocht als mest voor op de akker. Onder de familiale en dagelijkse schittering van de koopwaar het oude vuil en zijn verwerking. Onder het nieuwe het rotte.

Ze wil andere trajecten ontdekken waar de Zenne onder de blote hemel stroomt: vanuit de Bollinckxstraat, vanuit de Paapsemlaan, werd haar gezegd; vanuit de Budabrug, heeft ze gelezen. Maar ze verdrinkt in het spel van verbreding en versmalling van de rivier, terwijl ze op de kaart de fijne en blauwe lijn zoekt die de Zenne onderbreekt tussen de elkaar kruisende spoorlijnen van het goederenstation van Vorst, en daarna, noordwaarts, tussen de kruiselingse spoorlijnen van het Vormingsstation achter de Verbrandingsoven, vlakbij het Station van Schaarbeek. Als ze dichterbij komt, onderscheidt ze de exacte plek van de kaart waar ze de Zenne kan vinden, maar ze raakt het spoor bijster. Als ze zich verwijdert, kan ze het blauwe tracé beter onderscheiden, maar ze weet niet meer hoe ze er moet geraken. Als ze de kaart van het openbaar vervoer in Brucsele onder de loep neemt, staan het nummer en het soort van voertuig dat haar naar die plaatsen en hun mogelijke stations kan brengen, op witte zones getekend, en ze geven alleen de grote verkeersaders van iedere wijk aan.

Lagunes die andere lagunes nabootsen.

Een verdwenen bedding, een intermitterende bedding, het zijn zinnen die je moet aanvullen worden en waarvan de intrige over verscheidene woorden verdeeld wordt. En de golvende sporen van de Zenne camoufleren zich in de golvende sporen van de rails, een ingewikkelde partituur van stemmen die zich wel lijken te vernauwen maar in uiteenlopende richtingen zingen.

Brucsele, België, is een obsederend netwerk van het verlangen naar verbinding, dichte netwerken van stromen en spoorlijnen die de oppervlakte ontweien alsof de woonplaatsen op siderale afstanden liggen. En misschien is het wel zo. Ze liggen vlakbij en toch zo ver uit elkaar. Een te dichte geschiedenis in iedere woonplaats. Veel taal. Verschillend, veraf.

Haar taal, zoals vóór het schrift, is een afstand zonder naam. Ze schrijft om haar naderbij te halen. Maar dan schoeit ze het ogenblik, ze doet dat lichaam en zijn tijd geweld aan. Ze herinnert zich weer de stappen op de bovenverdieping van de buurman in De schriften van Malte Laurids Brigge. Ze hoort ze opnieuw.  Angstaanjagend is niet het luisteren naar die stappen, maar het schrijven van de klank die aan het gebeuren is, (ze schrijft nu om zich te bevrijden van die echoloze tijd, zo nauwkeurig als een scheidslijn die de woorden verstrooit, die hun trilling beknot).

Ze gaat niet naar Lîdge. Vanuit het water is er geen hellend vlak dat dit keer zijn gewicht door deze diepe breuk oplaat. Daar blijven dan de straten liggen waarin stenen van de muren vallen  als dit lichaam er passeert, de Belgische vogels blijven zo in Lîdge achter. Toen de vogels niet geschreven waren, waren ze het niet in de taal van vandaag. Verre vogels die niet verdwijnen, die zich voortplanten en vermenigvuldigen en tot vandaag reiken, dat weet ze.

Ze zal naar Antwerpen gaan en aan de oever van de Schelde gaan zitten.

Ze zal naar Oostende gaan en oog in oog staan met de zee.

Ze zal naar Arquennes gaan  en de weg van de jaaglijn kennen, waar hij als kleine jongen in het oude kanaal Brussel-Charleroi viel. Hij heeft het haar nooit laten zien. Ook het huis van de pontanier - bruggenman - niet, bij de draaibrug die er nu stil bij ligt met zijn verrotte spilhout in het water.

Zijn afwezigheid maakt haar niet meer verdrietig, wel de tijd, de maat van de tijd. In alle voorwerpen die ze ziet schuurt iets wat tijd is: het wachthuisje op spoor 12 in het Zuidstation/la Gare du Midi, de blondgeverfde tressen van het Afrikaanse meisje, de infopanelen, de hond van de blinde.

Een man is aan de wandel langs een kanaal.

Water, niets dan water.

 

Nederlandse vertaling: Bart VONCK (2012)

Top
Passa Porta
2.01.12 > 27.02.12

Bookmark and Share Terug