kalender

 

Rui Coias

Auteurstekst

A Ordem de Brueghel

Fevereiro, princípios de Março, na Pajottenland, região da Província de Vlaams-Brabant, na Bélgica, na transição para a Valónia. As árvores, altíssimas, cujos ramos despidos acinzentam o panorama, para onde quer que nos voltemos, formam renques quase geométricos que se estendem pelos prados até aos casarões acastelados de tijolo escuro e aos palheiros das quintas. A neve deixou de cair à pouco tempo, mas a lenha continua empilhada nos alpendres e nos quintais. Esta é a região de um dos maiores artistas flamengos: Pieter Brueghel. Pajottenland significa o país dos "pajot", aqueles que vivem nas "pagnotes", pequenas habitações em estrutura de terra lamacenta, reforçadas a madeira e cobertas de palha. Assim, os "pajot" ou "payots" seriam os habitantes dessas casas baixas, os camponeses que viviam nos vales férteis. Aqui, a natureza não só domina a paisagem, mas é, ainda, a própria matéria da paisagem, o próprio tema, a partir do qual se desenrolam e pormenorizam as tragédias e paixões humanas.

E é precisamente isso o que vemos que sucede com as pinturas e as gravuras de Brueghel. A paisagem assume o protagonismo, autonomiza-se, deixa de ser uma característica secundária das representações, um adereço das figurações de carácter religioso, designadamente dos artistas flamengos primitivos do século 15. Com Brueghel, as paisagens começam a falar por si e a natureza adquire uma importância até aí relegada para segundo plano. Esta preferência pelas paisagens largas, a perder de vista, onde os homens e as mulheres são apenas representados como detalhes mínimos, quase imperceptíveis, é manifesta nas famosas séries de Brueghel conhecidas como As paisagens vastas, de 1555-1558, e Os meses, de 1565-1566. Ora, é óbvio, desde cedo, o interesse da arte Flamenga pela pintura de paisagem. Originalmente, a paisagem não passava de um elemento secundário para as cenas religiosas, como por exemplo em Van Eyck. Veja-se, a este propósito, o que se passa com essa obra-prima, esse tesouro imortal que é De Aanbidding van het Lams Gods, que se encontra na St-Baafskathedraal, em Ghent. Contudo, desde Joachim Patinir, que parece ter sido o primeiro retratista de paisagens no Sul da Holanda, as representações religiosas e mitológicas vão passar a encontrar-se subordinadas aos panoramas, os quais serão, então, o verdadeiro objecto da pintura. Patinir prefere claramente retratar as paisagens vistas de elevados pontos de observação e repletas de uma variedade de elementos naturais. Brueghel, designadamente na série As paisagens vastas, vai aderir a essa tradição mas, por outro lado, desvia-se dela profundamente. Na verdade, enquanto os componentes dos trabalhos de Patinir parecem arbitráriamente combinados, Brueghel integra todos os elementos das suas paisagens numa composição visivelmente estruturada e substitui o mundo artificial de Patinir por fragmentos da natureza que nos são revelados tão realisticamente que temos a impressão que ganham vida própria. Naturalmente que a viajem que Brueghel fez a Itália teve a este respeito um impacto significativo. Viu os Alpes, e a enorme atracção que estes lhe causaram forneceu-lhe a matéria para os seus futuros trabalhos. Mas existe uma outra tradição da representação da paisagem para a qual Brueghel contribuíu significativamente. É patente em várias das suas Paisagens vastas não apenas a motivação para captar grandes cenários mas também uma enorme atenção ao detalhe, através da projecção de diversos elementos para o campo de observação. Por isso Brueghel está na esteira de uma importante evolução na arte da paisagem. Enquanto o princípio do século 16 apenas mostrou interesse pelas paisagens que ofereciam uma vista gereralista do cenário, a meio do século uma série de artistas começam a representar e a relevar pormenores da natureza de muito perto. No fundo: largueza de panorama e atenção ao detalhe. Brueghel desempenhou um papel fundamental neste desenvolvimento: nos seus trabalhos os elementos que não se encontram imediatamente à vista, os pequenos vestígios, tornam-se doravante mais importantes, até ocuparem praticamente toda a perspectiva, às vezes, inclusive, com significações estranhas, não perceptíveis, que levantam dúvidas de interpretação e sentido, como se fizessem parte de um mundo ampliado, grotesco. Com a representação, a par dos grandes panoramas, dos pormenores da natureza o interesse dos artistas flamengos nas suas paisagens consolidou-se. O fascínio de Brueghel pelo paisagem da Província de Brabant e pela região da Pajottenland está estreitamente ligado a este contexto. Mas apesar da contribuição de Brueghel para a evolução da arte da paisagem, raramente ele apresenta qualquer cena natural sem a presença de figuras humanas. As pessoas que aparecem nas suas imagens são na maioria invariavelmente camponeses, a trabalhar na natureza, a presenciar uma festa, a descansar ou como protagonistas da exemplificação de provérbios ou de contextos amorosos. É o que sucede marcadamente nas pinturas da série Os meses, duas das quais, respectivamente, De Sombere Dag e De Jagers in de Sneeuw, estão aqui reproduzidas. Os meses entronca na tradição artística Flamenga de representar actividades humanas em diferentes estações. Nestas imagens o homem não está apenas presente na natureza, mas faz parte inalienável dela. Efectivamente, poucos pintores conseguiram captar a mudança dos sentimentos, das emoções e das estações do ano tão perfeitamente como Pieter Brueghel.

E regressamos ao ponto onde começámos: estamos na Pajottenland, mais propriamente em Vollezele. Finais de Fevereiro, princípios de Março. Em alguns lugares ainda se sente a marcada presença do Inverno, como uma ameaça que escurece a paisagem e as actividades. Nas colinas e ao logo dos território plano vai dar-se a mudança para a Primavera. A paisagem estende-se e domina. Ela é o centro, o fundamento, o acto semelhante às custódias humanas, o seu espelho, a sua passagem. É isso precisamente o que vemos na série de pinturas de Brueghel referentes aos Meses, e, aqui, concretamente em De Sombere Dag e em De Jagers in de Sneeuw.

De Sombere Dag, a representação respeitante aos meses de Fevereiro e Março, é a última da série Os meses, e mostra a transição do Inverno para a Primavera. À direita um agricultor, um "pajot" corta os ramos das árvores e outro recolhe a madeira. Outro homem renova, como é habitual nesta época do ano, as fachadas da sua casa, provavelmente uma "pagnote". Entretanto, dois camponeses alegres comem algumas wafels e uma criança, de mão dada com uma mulher, usa uma coroa de papel, numa clara alusão ao Carnaval. À esquerda do quadro um homem prepara a sua carroça, um músico toca flauta à porta de uma hospedaria, um homem urina contra a parede de uma casa e uma mulher e o seu filho parecem passar um mau bocado enquanto são perseguidas pelo seu marido e pai embriagados. Toda a cena desta pintura de Bruegel decorre ao entardecer, com algumas áreas, como os picos das montanhas nevadas e a fachada da casa, já iluminadas. Contudo, as montanhas em fundo revelam a presença latente do frio e da neve. A tempestade é também eminente. Mas as árvores que aparecem no centro da imagem constituem um ponto fixo e de mudança na paisagem ainda tormentosa. Estamos a presenciar a transição que se dá nas estações do ano em Fevereiro e Março.

Na verdade o pico do Inverno, dos meses de Dezembro e Janeiro já passou. O compasso do branco da neve e do verde-azul do céu gelado dará progressivamente lugar ao verde e amarelo, que já se entrevê, como vimos, em De Sombere Dag. O que não sucedia com De Jagers in de Sneeuw, a paisagem anterior, a de Inverno, da séria De maanden, de Bruegel. Aqui, onde três caçadores, acompanhados pelos seus cães, regressam a casa com a sua magra caça, enquanto à porta da estalagem "In den hert" uma fogueira está a ser acesa, tudo o resto, os homens, as casas, as aves, estão representados numa cor sombria, a qual se opõe à concepção das cores da vida, que já se adivinham em De Sombere Dag. De contrário, em De Jagers in de Sneeuw o Inverno ocupa toda a extensão da paisagem, a qual é, na sua vastidão fria, acentuada pelo voo da ave que se encontra à direita, talvez num prenúncio da morte e da solidão do Inverno.

Pieter Brueghel soube como poucos dar-nos essa transição da vida e do tempo, das estações e dos homens, nas suas paisagens. Como tão marcadamente vai sucedendo, neste momento, na Pajottenland, onde viveu e andou, e aqui, em Vollezele.

(c) Rui Coias, 2006

Top

Vertaling

De orde van Bruegel

Februari, begin maart, in het Pajottenland, een streek in de Belgische provincie Vlaams-Brabant, in het overgangsgebied met Wallonië en bij de grens met Oost-Vlaanderen. Als haast geometrische rijen strekken hoge bomen, waarvan de naakte takken het panorama grijs kleuren, zich in alle richtingen over de velden uit, tot aan grote landhuizen in donkere baksteen en strozolders van hoeves. Het is onlangs opgehouden met sneeuwen, maar het brandhout ligt nog opgestapeld onder afdaken en in tuinen. Dit is de streek van een van de belangrijkste Vlaamse kunstenaars : Pieter Bruegel de Oude (1525/30-1569). Pajottenland is het land van de "pajotten", zij die in "pagnoten" wonen, kleine woningen opgetrokken uit leem, versterkt met hout en bedekt met stro. De "pajotten" of "payotten" waren dus de bewoners van deze kleine huisjes, de boeren die in de vruchtbare valleien woonden. Hier domineert de natuur niet enkel het landschap, het is de materie zelf van het landschap, het thema van waaruit de menselijke passies en tragedies zich ontwikkelen en in detail worden verteld.

Dit is precies wat gebeurt in de schilderijen en gravures van Bruegel. Het landschap neemt de hoofdrol op zich, maakt zichzelf autonoom, houdt op een bijkomstige kenmerkende eigenschap te zijn in de beeldvorming, is niet langer een garnituur bij religieuze voorstellingen als die van de vijftiende-eeuwse Vlaamse primitieven. Met Bruegel beginnen de landschappen voor zich te spreken en de natuur, die tot nu toe naar de achtergrond werd verbannen, wint aan belang. Deze voorkeur voor landschappen, zo wijd als de blik reikt, waarin mannen en vrouwen enkel worden voorgesteld als haast onzichtbaar kleine details, komt tot uiting in bekende reekse van Bruegel zoals De grote landschappen (1555-1558) en De maanden (1565-1566). De interesse voor het landschap is uiteraard al heel vroeg aanwezig in de Vlaamse schilderkunst. Oorspronkelijk was het landschap slechts een illustratief element bij religieuze taferelen, zoals in Van Eycks Aanbidding van het Lam Gods. Vanaf Joachim Patinir, die de eerste echte landschapsschilder van de Zuidelijke Nederlanden lijkt te zijn, worden de religieuze en mythologische voorstellingen echter ondergeschikt aan het panorama, dat het ware onderwerp van de schilderkunst wordt. Patinir verkiest duidelijk om landschappen van op hoge observatiepunten weer te geven, met een overdaad aan uiteenlopende natuurelementen.

Bruegel sluit zich bij deze traditie aan, in het bijzonder in de reeks De grote landschappen, maar wijkt er anderzijds ook grondig van af. Terwijl de onderdelen in het werk van Patinir willekeurig gecombineerd lijken, integreert Bruegel in werkelijkheid alle elementen van zijn landschappen in een zichtbaar gestructureerde compositie. Hij vervangt de kunstmatige wereld van Patinir met natuurfragmenten die ons zo realistisch worden getoond dat we de indruk krijgen dat ze echt levend worden. De impact van Bruegels reis naar Italië was natuurlijk aanzienlijk. Hij zag de Alpen, en de enorme aantrekkingskracht die ze op hem uitoefenden bezorgde hem materiaal voor zijn toekomstige doeken. Maar er is nog een andere traditie in de landschapsschilderkunst waaraan Bruegel een aanzienlijke bijdrage leverde. In verschillende van zijn Grote landschappen is niet alleen de motivatie om grote scènes vast te leggen duidelijk aanwezig, maar ook een enorme aandacht voor het detail, en een grote diversiteit aan elementen die in beeld wordt gebracht. Daarom bevindt Bruegel zich in het kielzog van een belangrijke evolutie in de landschapskunst. Terwijl in het begin van de 16de eeuw interesse werd getoond voor landschappen die een algemeen overzicht van het tafereel boden, beginnen een aantal kunstenaars halverwege de eeuw details van de natuur van heel dichtbij weer te geven en in een helder daglicht te plaatsen. Concreet gaat het om weidsheid van het panorama en aandacht voor details. Bruegel vertolkte een fundamentele rol in deze ontwikkeling : in zijn werk worden elementen die niet onmiddellijk opvallen, kleine penseelstreken, voortaan belangrijker, tot ze haast het hele perspectief bezetten, soms zelfs met onbegrijpelijke of bizarre betekenissen, die twijfels oproepen, alsof ze deel uitmaken van een groteske, uitvergrote wereld. De weergave van natuurdetails, in combinatie met grote vergezichten, wekte de interesse van de Vlaamse kunstenaars voor hun landschappen op. Bruegels fascinatie voor het Brabantse Pajottenland past volledig in deze traditie. Maar ondanks de bijdrage die Bruegel leverde aan de landschapskunst, beeldt hij zelden een natuurtafereel uit zonder menselijke figuren. De personages in zijn werk zijn in hoofdzaak boeren die in de natuur werken, feesten of rusten, of als hoofdrolspelers fungeren in verbeeldingen van spreekwoorden of amoureuze scènes. Dit gebeurt opvallend in een reeks als De maanden, waarvan er in het Brusselse Museum voor Oude Kunsten twee worden getoond: De Sombere Dag en De Jagers in de Sneeuw. De maanden schrijft zich in in een Vlaamse kunsttraditie die de menselijke activiteit in verschillende seizoenen voorstelt. In deze schilderijen is de mens niet alleen aanwezig in de natuur, maar maakt hij er ook onvervreemdbaar deel van uit. Weinig kunstenaars slaagden erin om de veranderingen van gevoelens, emoties en seizoenen zo perfect te vatten als Pieter Bruegel.

We keren terug naar waar we begonnen zijn : we zijn in het Pajottenland, meer bepaald in Vollezele. Eind februari, begin maart. Op sommige plaatsen voel je nog de drukkende aanwezigheid van de winter, als een dreiging die het landschap en de menselijke besognes somber kleurt. Maar op de heuvels en dadelijk ook op de vlaktes treedt gaandeweg de lente in. Het landschap strekt zich uit en domineert. Het is het centrum en de fundering waarin de menselijke activiteit wordt weerspiegeld en getransponeerd. Dat is precies wat je ziet in Bruegels reeks De maanden, en dan vooral in De Sombere Dag en De Jagers in de Sneeuw.

De Sombere Dag, een voorstelling van de maanden februari en maart, is het laatste werk in de reeks. Het toont de overgang van winter naar lente. Rechts snijdt een landbouwer, een "pajot", takken van een boom, een andere verzamelt hout. Een andere man herstelt zoals gewoonlijk in deze tijd van het jaar de gevels van zijn huis, waarschijnlijk een "pagnote". Ondertussen eten twee vrolijke boeren wafels en draagt een meisje aan de hand van een vrouw een papieren kroon, een duidelijke verwijzing naar carnaval. Links op het doek maakt een man zijn wagen klaar, een muzikant speelt fluit voor de deur van een herberg, een man urineert tegen de muur van een huis en een vrouw en haar zoon lijken een slecht moment te beleven terwijl ze achtervolgd worden door hun dronken echtgenoot en vader. Het hele tafereel van dit schilderij van Bruegel speelt zich af bij valavond, terwijl sommige zones zoals de toppen van de besneeuwde bergen en de gevel van het huis al verlicht zijn. Toch onthullen de bergen op de achtergrond de latente aanwezigheid van de koude en de sneeuw. Er is ook storm op komst. Maar de bomen die in het centrum van het beeld verschijnen, vormen een vast punt van verandering in het nog onweerachtige landschap. We zijn getuige van de overgang van de jaargetijden zoals die zich in februari en maart voordoet.

In werkelijkheid is het hoogtepunt van de winter al voorbij in december en januari. De passer van het wit van de sneeuw en het groen-blauw van de bevroren hemel maakt langzaam plaats voor groen en geel, dat we vluchtig gewaar worden in De Sombere Dag. Wat niet het geval is bij De Jagers in de Sneeuw, het winterlandschap uit de De maanden van Bruegel. Hier keren drie jagers vergezeld door hun honden terug naar huis met hun magere buit, en terwijl aan de deur van de herberg "In den hert" een houtvuur wordt aangestoken, is al de rest, de mannen, de huizen en de vogels, afgebeeld in een sombere kleur, in fel contrast met het concept van de kleuren van het leven, die zich al laten vermoeden in De Sombere Dag. In De Jagers in de Sneeuw echter bezet de winter de hele weidsheid van het landschap, waarvan de kille uitgestrektheid wordt geaccentueerd door de vlucht van de vogels rechts in beeld, misschien als voorteken van de eenzaamheid en de dood van de winter. Pieter Bruegel de Oude wist als geen ander de overgang van leven en tijd, van jaargetijden en mensen, in zijn landschappen weer te geven. Wat op dit moment zo uitgesproken gebeurt in het Pajottenland, waar hij woonde en werkte, en hier, in Vollezele.

Vertaling uit het Portugees: Brigitte Neervoort

Top
Villa Hellebosch
22.02.07 > 5.03.07

Bookmark and Share Terug