kalender

 

Klaus Ferentschik

Biografie

Klaus Ferentschik (1957) woont in Berlijn, is auteur, literatuurdocent en regent aan het College voor Patafysica, de door Alfred Jarry gestichte wetenschap der denkbeeldige oplossingen. Zijn speelse proza is ook schatplichtig aan de experimentele taal- en schrijfopvattingen van OuLiPo (Ouvroir de Littérature Potentielle). In Brussel voltooide hij Der Weltmaschinenroman (2008), het verhaal van de Oostenrijkse landbouwer-uitvinder Franz Gsellmann die in 1958 een bezoek bracht aan het Atomium en zo op het idee kwam om in zijn schuur een grote ‘Wereldmachine' te bouwen.

Top

Auteurstekst

Die belgische Vision und die Weltmaschine

Über das Atomium ist noch lange nicht alles gesagt. Freilich, die Berichte und Bilder darüber, all die Artikel, Abhandlungen und Aufsätze, füllen bergeweise Bände, ohne alle seine Auswirkungen kundzutun. So wissen nur wenige von einem Vorfall, der sich etwa 1500 Kilometer von Brüssel entfernt ereignete, als ein dort einheimischer Landwirt in einer Lokalzeitung Anfang Oktober 1958 einen Bericht über die Weltausstellung las. Doch nicht das Geschriebene fesselte ihn, vielmehr erregte das daneben abgebildete Atomium seine Aufmerksamkeit und Faszination, und zwar derart, dass er, vollends aufgewühlt in seinem Innersten, keine Ruhe mehr fand und kurzerhand den Entschluss fasste, das Ganze in natura zu sehen. Es würde seine erste Reise sein, noch nie hatte er seinen Geburtsort verlassen, in dem, an einem der gebirgigen Hänge inmitten des Voralpengebietes, sein Bauernhof stand, bestehend aus einem kleinen Haus, daneben ein kleine Scheune mit noch kleinerem Stall. Auch Franz Gsellmann, um den Bauern beim Namen zu nennen, war von kleinwüchsiger Statur und geringem Gewicht. Er pflegte ständig zu frieren, trug in den kalten Jahreszeiten stets mehrere Hemden, Kittel oder Mäntel, und vertraute als strenggläubiger Katholik ganz seinem Glauben. War es die erste Erschütterung dieses Glaubens, die ihn aufwühlte beim Anblick des Atomiums, etwas, das ihn weit mehr bewegte, als die Hoffnung auf ein möglicherweise besseres Leben nach dem Tod? Er selbst machte sich darüber keine Gedanken und wenn, würde er sich dies nicht eingestanden haben. Auch dass tags darauf, unmittelbar nach seiner Ankunft in Brüssel, seine Religion einen weiteren Stoss versetzt bekam, diesmal von ihrem höchsten Vertreter auf Erden, nämlich dem Papst, der über Nacht die Geste des Sterbens vollzogen hatte. Grosse Schlagzeilen und schwarzeingerahmte Photos auf Titelblaettern der Zeitungen verkündeten seinen Tod, als Franz Gsellman am frühen Morgen im Centralbahnhof aus dem Zug stieg.

Er hatte tatsächlich, zum grossen Entsetzen seiner Frau, eine gehörige Summe der gemeinsamen Ersparnissen genommen, ein paar Dinge hergerichtet, während sie Brote für die weite Reise mit Butter bestrich, einen Ranken Speck einwickelte und Apfelmost in Flaschen füllte. Statt ihn zum Bahnhof zu begleiten, schimpfte sie, schalt ihn einen Narren, er brummte, verabschiedete sich von seinem Sohn, murmelte etwas von wegen "macht's gut", und ging zu die weite Streck zum Bahnhof, um von dort zum Nachtzug nach Brüssel zu gelangen.

Bei seiner Ankunft regnete es. Ein heftiger Westwind pfiff durch die Gassen und begleitete Franz Gsellmann auf dem Weg zum Areal der Weltausstellung, in dessen Zentrum sich das Atomium befand. Dreimal umrundete er es mit langsamen Schritten und gerecktem Hals, um die Feinheiten des Monuments bis ins kleinste Detail akkurat ins Auge fassen zu können. Dann suchte er sich in geeigneter Entfernung einen Platz, entledigte sich des Rucksacks, kramte daraus einen Block hervor, entnahm den Bleistift seiner Jacke, spitzte ihn mit dem Taschenmesser und und begann das Atomium quasi massstabgetreu in entsprechender Verkleinerung abzuzeichnen. Sorgfältig verstaute er die Zeichnung, damit sie keine knitt'rigen Falten bekäme, und suchte sich einen halbwegs komfortablen Platz, um sich mit dem mitgebrachten Essen für die Rückreise zu stärken. Hier war, mit dem Abzeichnen dieser belgischen Vision, seine Mission beendet und ihm blieb nur noch eine Zeit des Wartens, um mit dem Nachtzug zurück in seine Heimat zu fahren.

Dort angekommen gab er sich wortkarg und blieb es auch, bis er eine Kammer in seinem Haus geleert und ihren genauen Mittelpunkt bestimmt hatte. Er vergewisserte sich dessen mehreremale, malte ein Kreuzchen auf die exakte Stelle und begann aus Holz sein eigenes Atomium zu bauen, dessen Mittelpunkt er genau auf diesem Kreuzchen plazierte. Es glich bis auf das berühmte i-Tüpfelchen seinen Vorbild, nur dass es aus Holz und wesentlich kleiner war. Aber das lag an der Räumlichkeit, die er, das wusste Gsellmann damals noch nicht, in einigen Jahren erweitern musste, wodurch sich der Mittelpunkt verschieben würde, aber das wäre dann unter keinen Umständen zu ändern gewesen.

Um den Mittelpunkt, den das Atomium mit den neun Kugeln bildete, legte Franz Gsellmannn allmählich Teile an, irgendwelche Fundstücke, die ihm in die Hände gerieten. Er verband diese Teile untereinander, selbstverstaendlich auch mit dem Atomium, schnitzte oder schmiedete selbst kleine Stücke, die ihm passend schienen, und erweitere das Ganze mehr und mehr. Er kannte sich aus mit Mechanik und Elektrik, legte mittels Kabel und kleinen Motoren, die beispielsweise aus alten Staubsaugern stammten, Strom an beweglich Objekte, so dass sich die einzelen Teile, wie bei einer Maschine, bewegten, sich drehten, ratterten und knatterten und pfiffen und leuchteten. Auf die Frage seiner Frau, was das denn werden würde, antwortete er seelenruhig: "Es wird schon was werden" und zog sich mehr und mehr in seine Maschine zurück.

Dass es sich dabei um eine Maschine handelte, wusste er anfangs noch nicht. Als nach einigen Jahren ein Politiker vorbeikam, ihrer ansichtig wurde und wohl im Scherz meinte, es handele sich dabei um eine Weltmaschine, war sich Gsellmann schlagartig darüber bewusst geworden, tatsächlich an einer Weltmaschine zu arbeiten. An einer Maschine, die sich ständig veränderte, die ächzte und stöhnte und schnaubte und pfiff und leuchtete und sich bewegte, wie die Welt um ihn herum, in der stets Neues entstand und alles vergänglich, hinfällig war. Er selbst hatte längst keine Augen mehr für die profane Welt ausserhalb dieses Raumes, sorgte sich nicht um die Alltäglichkeit seiner Umgebung und vernachlässigte die Familie. Frau und Kind mussten sich um die Landwirtschaft kümmern, die Aussaat tätigen und die Ernte einfahren, die in dieser kargen Gegend oft allzu spärlich ausfiel. Die Einwohner der näheren Umgebung bemitleideten sie, ihn hingegen verachteten sie, er wurde zum Gespött, zum Dorfdepp, zum Eigenbrötler, der sich nur um seinen eigenen Kram kümmerte. Sie konnten nicht nachvollziehen, was in ihm vorging, was ihn bewegte mit einer solchen Sturheit ein Projekt zu verfolgen, das in nichts reüssieren wuerde. Ein Objekt, das zu nichts taugte, nichts anderes darstellte, als sich selbst. Eine Maschine, die nichts produzierte - schon gar nichts brauchbares. Ausser imaginären Lösungen natürlich, aber die zählten in ihren Augen nicht, obwohl alles um sie herum auf imaginären Lösungen basierte und aus keinen anderen Lösungen die sogenannte Wirklichkeit zusammengesetzt ist.

Daran dachte Gsellmann wahrscheinlich auch nie, aber es sollte ihn nicht hindern, konsequent den Bau der Maschine zu betreiben, mit einer Obsession sondergleichen zu verfolgen und alles in sie zu intergrieren, dessen er habhaft werden konnte. Madonnen und Kruzifixe genauso wie sich drehende Vogelkäfige, wippende Gondeln mit bunten Glühbirnchen, etliche Hula-Hupp-Reifen, Glockenspiele, Uhren, Pumpen, Gitter, Zahnräder, Schalter, Leuchtbuchstaben, Segelschiffe, Telefonläutwerke und noch vieles mehr. Alles, was er fand und glaubte brauchen zu können, und was er nicht zufällig fand und glaubte zu brauchen, suchte er, bis er es fand oder selbst herrichtete. Nichts konnte ihn davon abbringen, ganz gleich, wie gross die Ablehnung der Familie, der Verwandten und Bekannten auch war, denen er und seine Maschine mehr war, als bloss ein Dorn im Auge. Selbst die Schwiegertochter hatte ihn einmal genötigt, die Maschine "wegzuschmeissen" und sich um die Familie, deren Ernährung und was sonst damit zusammenhing, zu kümmern, hatte sogar versucht, Hand anzulegen, an die Maschine - und damit nur das Gegenteil bewirkt. Er vergrösserte den Raum, der längst zu eng war, brach eine Mauer durch und baute ein paar Meter an, um genug Platz für die Weiterentwicklung zu haben. Ausserdem verbot er allen diesen Raum zu betreten und schloss jedesmal die Tür ab, wenn er den Weltmaschinenraum verliess.

An der Weltmaschine baute Franz Gsellmann insgesamt 22 Jahre, bis wenige Tage vor seinem Tod. Als allerletztes brachte ein Fragezeichen an, und erklärte, bereits auf dem Sterbebett liegend: "Die Maschine ist jetzt fertig, ihr könnt damit machen, was ihr wollt".

Nach wievor steht die Weltmaschine inmitten des Voralpengebirges und wird, als Kuriosum sozusagen, taeglich Touristen vorgeführt, die scharenweise in Omnibussen vorbeikommen, weil sie auf der Route zwischen zwei berühmten Schlössern liegt.

Aber die Weltmaschine ist kein Kuriosum, sondern höchste Kunst, was nicht heissen soll, dass diese nicht kurios sein kann. Franz Gsellmann hat die belgischen Vision aus der Metropole mitgenommen, in die tiefste Gebirgsregion gebracht und zu einem Gesamtkunstwerk weiterentwickelt. Nachweislich kann die Weltmaschine auch als eine Junggesellenmaschine bezeichnen werden, in der Art, wie sie beispielsweise von Marcel Duchamp oder Jean Tinguely entworfen bzw. geschaffen wurden. Auch bei ihnen spielt der Zufall eine entscheidende Rolle, wahrscheinlich die entscheidendst überhaupt, in dem er die sogenannten ready-mades lieferte, die wichtige Bestandteile ihrer Kreationen bildeten.

Nicht nur so betrachtet handelt es sich bei Franz Gsellmann um keinen verrückten Bauern, der eine spinnerte Idee verfolgte, wie es gerne dargestellt wird, sondern um einen Künstler, dessen Platz durchaus inmitten der Wegbereiter der sogenannten modernen Kunst steht.

Klaus FERENTSCHIK, März 2006

Top

Vertaling

Het Belgische visioen en de Wereldmachine

Over het Atomium is nog lang niet alles gezegd. Met de beelden, reportages, artikels en verhandelingen die er al over verschenen zijn, kun je ondertussen hele bibliotheken vullen, maar dan nog blijven sommige zaken onderbelicht.

Zo kennen slechts weinigen het verhaal van de boer die begin oktober 1958 op zo'n 1.500 kilometer van Brussel in een lokale krant een berichtje las over de wereldtentoonstelling daar. De man was niet zozeer gefascineerd door het tekstje, maar wel door de foto van het Atomium die ernaast stond afgebeeld. En wel zozeer dat hij, zwaar onder de indruk van wat hij zag, halsoverkop het besluit nam om het bouwwerk ter plaatse te gaan bekijken. Het zou zijn eerste reis worden, want hij had de plek waar hij geboren en getogen was - een berg in de Vooralpen waarop een klein huis, een kleine schuur en een nog kleinere stal stonden - nog nooit verlaten.

Ook Franz Gsellmann zelf, want zo heette de boer, was klein van gestalte en een lichtgewicht. Hij had het voortdurend te koud, droeg daarom in het winterseizoen voortdurend meerdere hemden, kielen en jassen tegelijk, en vertrouwde voor het overige als strenge katholiek volledig op zijn geloof.

Wankelde dat geloof voor het eerst toen hij bij het aanschouwen van de foto van het Atomium geroerd werd door iets wat van een grotere orde scheen dan zijn hoop op een beter leven na de dood? Als hij zichzelf die vraag al heeft gesteld, dan zal hij ze wel snel uit zijn geest gebannen hebben. Zelfs al kreeg zijn geloof vlak na zijn aankomst in Brussel nog een tweede klap te verwerken, omdat met de paus zijn belangrijkste dienaar op aarde de geest had gegeven. Grote titels en zwartomrande foto's op de voorpagina's van de kranten meldden Franz Gsellmann het overlijden toen hij in de vroege ochtend in het Centraal Station van de trein stapte.


Daags tevoren had hij tot ontzetting van zijn vrouw een aanzienlijke som geld genomen die ze samen hadden gespaard, en nog wat spullen gepakt terwijl zij zijn boterhammen voor de heenreis smeerde, er een plak spek bij stak, en een paar flessen met appelmoes vulde. In plaats van hem naar het station te begeleiden, schold ze hem uit voor dwaas. Hij bromde daarop wat, nam afscheid van zijn zoon, mompelde iets wat leek op: "Hou je goed", en begon dan aan de lange weg naar het station, om vandaaruit de nachttrein naar Brussel te kunnen nemen. Bij zijn aankomst regende het. Een hevige westenwind floot door de straatjes en duwde Franz Gsellmann op weg naar de terreinen van de wereldtentoonstelling, met in het centrum het Atomium.

Traag en met het hoofd in de nek om de finesses van het monument tot in het kleinste detail te kunnen vatten, liep hij er drie keer rond. Daarna zocht hij een geschikte plek uit die zich op de juiste afstand bevond, gooide zijn rugzak af, haalde er zijn tekenblok uit, nam een potlood uit zijn jasje, scherpte het met zijn zakmes, en begon het Atomium in de juiste verhoudingen op schaal te tekenen. Hij borg de tekening zorgvuldig op opdat er geen kreuken in zouden komen, en ging dan op zoek naar een min of meer comfortabele plaats om zich voor de terugreis te sterken met het eten dat hij had meegebracht. Met het overtekenen van dit Belgische visioen zat zijn missie erop, en moest hij alleen nog wachten op de nachttrein om terug naar huis te rijden.


Bij zijn thuiskomst was hij karig met woorden. Hij maakte een kamer in zijn huis helemaal leeg en probeerde er het exacte middelpunt van te bepalen. Hij controleerde een paar keer of hij wel juist gerekend had, markeerde dan het punt met een kruis op de grond en bouwde op die plek zijn Atomium. Het zag er net hetzelfde uit als het echte, behalve dan dat het van hout en veel kleiner was. Dat de kamer enkele jaren later al uitgebreid zou moeten worden, waardoor ook het middelpunt ervan zou verschuiven, dat wist Gsellmann toen nog niet en hij zou het op dat moment ook geenszins hebben kunnen verhelpen.

Rond dat middelpunt dat door het monument met de negen bollen werd ingenomen, voegde Franz Gsellmann geleidelijk nieuwe elementen toe. Objets trouvés verbond hij met elkaar en natuurlijk ook met het Atomium. Hij sneed of smeedde ook zelf stukken die hij nodig meende te hebben en breidde het geheel op die manier alsmaar uit. Hij was technisch onderlegd en wist ook wat van elektriciteit zodat hij met kabels en motoren die hij bij wijze van spreken uit oude stofzuigers haalde, de verschillende onderdelen kon laten bewegen, draaien, ratelen, rammelen, piepen en oplichten. Maar als zijn vrouw vroeg wat dat allemaal moest voorstellen, dan antwoordde hij: "We zullen wel zien", waarna hij zich nog meer terugtrok in zijn werk.

Een ‘machine' had hij er aanvankelijk ook niet in gezien. Het was pas toen een politicus hem enkele jaren later al grappend toewierp dat het op een heuse Wereldmachine leek, dat Gsellmann zich realiseerde dat dat inderdaad hetgene was waar hij aan bezig was: aan een machine die voortdurend evolueerde, kreunde, steunde, zuchtte, piepte, flikkerde en bewoog. Net zoals de wereld eromheen, waar alle nieuwe dingen uiteindelijk toch ook vergankelijk en nietig bleken te zijn.


Voor die wereld buiten zijn kamer, en de banaliteit van het leven dat zich er afspeelde, had hij geen oog meer, en hij verwaarloosde ook zijn familie. Zijn vrouw en zijn zoon moesten de boerderij proberen draaiende te houden, zelf zaaien en ook de oogst binnenhalen die in dat gebied al te vaak nogal mager uitviel.

De buren hadden medelijden met de twee; ze beschouwden de boer als een zonderling en een dorpsgek die zich alleen om zichzelf bekommerde. Dat hij met zo'n koppigheid bezig was aan een project dat duidelijk nergens toe zou leiden, daar konden ze niet bij. Bovendien stelde de constructie niets anders voor dan zichzelf: een machine die niets produceerde, of toch niets bruikbaars - tenzij imaginaire oplossingen voor imaginaire problemen. Maar die telden in hun ogen niet mee, hoewel alles om hen heen draaide om imaginaire oplossingen en de zogenaamde werkelijkheid alleen uit dergelijke imaginaire oplossingen bestond.


Over dergelijke zaken dacht Gsellmann waarschijnlijk ook niet na, en hij werkte onverstoorbaar en obsessief verder aan zijn Machine, waarin hij alles integreerde waar hij maar de hand op kon leggen. Dingen die hij zocht en dingen die hij niet zocht, maar toch vond. Madonna's en crucifixen, maar ook vogelkooien, Venetiaanse gondels versierd met kleine kleurige gloeilampjes, Hula Hupp-hoepels, klokken, uurwerken, pompsystemen, roosters, tandwielen, schakelaars, lichtreclames, zeilschepen en nog veel meer. Niets kon hem afleiden, hoezeer zijn werk ook werd afgekeurd door zijn familie en zijn kennissen voor wie hijzelf en zijn machine een doorn in het oog waren geworden. Zelfs zijn schoondochter had hem eens beleefd gevraagd de machine ‘weg te smijten' en zich weer om de toestand van zijn familie te bekommeren. Ze had hem zelfs eens aangeboden een handje toe te steken, maar daarmee had ze alleen het tegengestelde bereikt.

Hij vergrootte zijn werkruimte die stilaan te klein geworden was nog, brak een muur af en bouwde nog een paar meter bij om plaats te hebben voor zijn uitbreidingsplannen. Hij verbood iedereen nu ook zijn werkruimte te betreden en deed de deur telkens netjes op slot als hij ze verliet.

In totaal werkte Franz Gsellmann 22 jaar aan zijn Wereldmachine, tot enkele dagen vóór zijn dood. Helemaal op het laatste monteerde hij er nog een groot vraagteken bij. Op zijn sterfbed verklaarde hij: "De Machine is nu klaar, jullie mogen ermee doen wat jullie willen." Vandaag staat de Wereldmachine nog altijd midden in het Vooralpengebied waar het nog dagelijks als een curiosum wordt bezocht door de vele toeristen die er met de bus passeren omdat het op de weg ligt tussen twee bekende kastelen.

De Wereldmachine is echter geen curiosum - het is misschien iets curieus, maar het tegelijk ook Kunst met een grote K. Franz Gsellmann is met het Belgische visioen aan de haal gegaan, heeft het geëxporteerd van de metropool naar de bergen, en heeft er zijn eigen gesamtkunstwerk van gemaakt.

Wellicht kan de Wereldmachine ook gezien worden als een ‘Vrijgezellenmachine' zoals die in de kunst bijvoorbeeld ook door Marcel Duchamp of Jean Tinguely werd ge-creëerd. Ook bij hen speelde het toeval een belangrijke, en waarschijnlijk zelfs essentiële rol omdat ze de zogenaamde ready-mades opleverde die een belangrijke onderdeel van hun oeuvre uitmaakten.

Op die manier was Franz Gsellmann geen getikte boer die geobsedeerd was door een absurd fantasme, zoals het vaak wordt voorgesteld, maar een kunstenaar die zijn plaats verdient tussen de wegbereiders van de zogenaamde moderne kunst.

Klaus FERENTSCHIK
Vertaling uit het Duits: Michael Bellon

Gepubliceerd in Brussel deze Week, 20 december 2006

Top
Villa Hellebosch
20.03.06 > 3.04.06

Bookmark and Share Terug